29 leuke feiten over Bomen en bossen: jaarringen en kegels

In welk seizoen groeit een boom in een gematigd klimaat helemaal niet?

Aan het begin van het groeiseizoen maakt een boom houtcellen met een grote diameter; later in het jaar worden ze kleiner en dikwandiger.

Hoe heet de wetenschap die houten voorwerpen dateert aan de hand van hun groeiringen?

Jaarringenonderzoek kan de kap van een boom voor een waterput, beschoeiing of gebouw tot op het jaar nauwkeurig vaststellen.

Hoe bepaal je de leeftijd van een omgezaagde boom aan de hand van de stam?

Dunnere en dikkere ringen wisselen elkaar af naargelang het jaar droog of nat, koud of warm was.

Waardoor kunnen de pitten van een den zich door de wind verplaatsen?

De pitten liggen open tussen de schubben in plaats van in een gesloten vrucht; een pijnboompit is zo'n dennenpit.

Welke naaldboom vormt bij uitzondering rode bessen?

De wetenschappelijke naam van deze boom is Taxus baccata; de meeste coniferen dragen geen bessen maar kegels.

Waardoor vormt een boom het ene jaar een dikkere en het andere jaar een dunnere ring?

Bomen van dezelfde soort in dezelfde regio reageren vergelijkbaar op het klimaat, zodat hun ringpatronen in grote lijnen overeenkomen.

Welk onderdeel van een gebouw dateert men bij bouwhistorisch onderzoek vaak via jaarringen?

Door monsters uit verschillende bouwdelen te vergelijken, kan men ook de opeenvolgende bouwfases van een gebouw uit elkaar houden.

Welk geslacht heeft de kegelvrucht of zaadkegel van coniferen?

Een zaadkegel is geen echte vrucht: bij bedektzadigen ontstaat een vrucht uit een vruchtbeginsel, bij coniferen niet.

Wat doen de schubben van een kegelvrucht bij vochtig weer?

De schubben zijn hygroscopisch: bij droog weer gaan ze juist open, zodat de zaden vrij kunnen komen.

Met welk gereedschap haalt men een boorkern uit een levende boom om de ouderdom te bepalen?

Zo hoeft een boom niet omgezaagd te worden om zijn leeftijd te kennen: het aantal ringen in de kern verraadt hoe oud hij is.

Hoe heet het gebruik van groeiringen om het klimaat uit het verleden te bestuderen?

Zo maakte een enkele ring duidelijk dat de droogte in Californië in 2015 veel uitzonderlijker was dan de neerslagmetingen suggereerden.

Wat is een typische bron van zeer oud hout om een jaarringkalender verder terug uit te breiden?

Door steeds oudere stukken die deels overlappen met de bekende reeks toe te voegen, reikt de kalender veel verder dan de oudste levende boom.

Van welke boomsoort is de langste jaarringreferentiereeks, die uit Zuid-Duitsland?

Zo'n referentiereeks ontstaat door steeds oudere, deels overlappende stukken hout aan de kalender toe te voegen.

Hoe lang kan de kegel van de suikerden, de langste kegel die er is, worden?

De zwaarste kegel is een andere: die weegt tot 5 kilo en wordt daarom gevreesd door wie eronder loopt.

Welke plaatselijke gebeurtenis kan een boom een afwijkend ringpatroon geven?

Ook de plaatselijke bodemgesteldheid kan een boom uit de pas laten lopen met soortgenoten in dezelfde streek.

Tot hoeveel jaar geleden maken Nederlandse jaarringreeksen een datering mogelijk?

Hoe ver zo'n reeks terugreikt, hangt af van de boomsoort waarvan het hout afkomstig is.

Hoeveel groeiringen moet een houtmonster minimaal hebben voor een betrouwbare datering?

Een monster uit hout dat groeide in jaren met een steeds gelijk klimaat is lastiger: de reeks mist dan uitgesproken kenmerken.

Hoe noemt men een dennenappel in het West-Brabantse dialect?

Andere volksnamen zijn pijnappel, mastappel en mastetoppe, naar de vroegere naam mastboom voor de grove den.

Welke bijnaam kregen de kegels van wel 5 kilo die in de bergen van Zuid-Californië groeien?

Bij dennen blijft de rijpe kegel intact, dus zo'n exemplaar komt in zijn geheel naar beneden.

Welk aan Jheronimus Bosch toegeschreven schilderij bleek een kopie van een verloren werk?

Het paneel bleek gezaagd uit een boom die pas na de dood van de schilder was geveld, zodat hij het niet zelf geschilderd kan hebben.

Welke naam draagt de duurste Stradivarius-viool, waarvan het hout via jaarringen is onderzocht?

Het onderzoek bracht aan het licht dat dit instrument uit dezelfde stam komt als een viool van een andere bouwer.

Hoelang had Californië volgens de jaarring van 2015 geen droogte van die omvang meer gekend?

Neerslagmetingen gingen slechts 80 jaar terug en noemden het daarom het droogste jaar in die periode; het hout vertelde een langer verhaal.

Bij welke naaldboom valt de rijpe kegel uit elkaar terwijl de spil op de tak blijft staan?

Zo komen de pitten van Abies vrij; bij Picea blijven de kegels juist heel en hangen ze aan de takken.

Van welk element gebruikt men de isotopenverhouding om jaarringdatering gevoeliger te maken?

De chemische samenstelling van het hout helpt vooral wanneer bomen ziek waren of sterk gesnoeid zijn, waardoor hun aangroei afwijkt.

Hoe ver zuidelijk van de Romeinse Limesweg in Nederland was het hout ervoor gegroeid?

Ringpatronen uit dezelfde streek lijken op elkaar, waardoor men statistisch het meest aannemelijke herkomstgebied van hout kan bepalen.

Welke den brengt de zwaarste kegelvrucht voort?

Deze naaldboom groeit in de bergen langs de kust van Zuid-Californië en Neder-Californië; zijn kegels worden tot 40 cm lang.

Bij hoeveel tropische en subtropische houtige soorten zijn jaarringen aangetroffen?

Het toepassen van dendrochronologie op hout van tropische origine geldt als een vakgebied in opkomst.

Wie schreef in 2020 het boek ‘Wat bomen ons vertellen’ over de geschiedenis in jaarringen?

De ondertitel luidt ‘Een geschiedenis van de wereld in jaarringen’: een boek over wat hout ons over klimaat en mensen vertelt.

Hoe heet het verdikte, vaak ruitvormige buitendeel van een kegelschub?

Aan het uiteinde van zo'n schub kan bovendien een haakvormig uitsteeksel zitten.