Skały i minerały — 30 ciekawostek

Jaka skała organogeniczna powstaje na obszarach bagiennych?

Z czasem może on przejść w złoża węgla brunatnego i kamiennego. Osady ze szczątków roślin tworzą także kredę piszącą.

Który pierwiastek krystalizuje w postaci diamentu lub grafitu?

To przykład polimorfizmu: substancja o tym samym składzie tworzy różne minerały. Takie odmiany służą geologom jako geotermometry i geobarometry.

Która skała jest typowym przedstawicielem kwaśnych skał głębinowych?

Skały kwaśne powstają z magmy z nadmiarem krzemionki i mają zwykle jasne zabarwienie. Ich wulkanicznym odpowiednikiem są porfiry kwarcowe.

Co jest podstawą najczęściej stosowanego w petrografii podziału skał?

Ten podział wyróżnia trzy główne grupy: skały magmowe, osadowe i metamorficzne, nazywane też przeobrażonymi.

Jak nazywa się skały magmowe powstające pod powierzchnią Ziemi?

Skały tworzące się na powierzchni Ziemi to skały wulkaniczne. Zastygająca lawa oddaje do atmosfery związki lotne, np. wodę, dlatego ich skład jest inny.

Jak nazywa się gromadzenie materiału okruchowego, organicznego lub chemicznego w zbiornikach?

Skały osadowe tworzą się głównie w zbiornikach wodnych, rzadziej na lądzie. Później osady przechodzą diagenezę, która zbliża do siebie ich składniki.

Jaką barwę mają marmury pozbawione domieszek?

Takie „czyste” odmiany zdarzają się bardzo rzadko. Zwykle skała bywa niebieskawa, zielona, czerwona albo pasiasta, często z kolorowymi żyłkami.

Które dwa polskie pasma górskie budują granitoidy?

Granitoidy spotyka się też w wielu masywach Sudetów i na Przedgórzu Sudeckim, a wychodnie kwaśnych skał magmowych skupiają się głównie na Dolnym Śląsku.

Z jakiej tarczy pochodzą głazy narzutowe przyniesione przez lodowce na Niż Polski?

Lodowce plejstoceńskie zostawiły po sobie ogromne ilości skał magmowych, wśród nich gabra, sjenity, dioryty i porfiry.

Która postać wody jest uznawana za minerał?

Woda w stanie ciekłym minerałem nie jest, podobnie jak sole rozpuszczone w wodzie mineralnej czy obecne w pożywieniu.

Jak nazywa się nauka o kamieniach szlachetnych?

Wywodzi się z mineralogii, podobnie jak petrografia, petrologia i krystalografia.

Z jakich skał powstają marmury?

Skały te są bardzo często wykorzystywane w budownictwie, a w ich składzie mineralnym ważną rolę odgrywa dolomit.

Jak nazywa się skały magmowe ubogie w krzemionkę i pozbawione kwarcu?

Zawierają m.in. oliwin lub skaleniowce i są najczęściej ciemne. Należą do nich niektóre bazalty oraz gabra.

Jaki wzór chemiczny ma halit, minerał powstający z ewaporacji wód morskich?

W ten sam sposób powstaje gips. Halit należy też do minerałów złożowych, które są źródłem surowców wykorzystywanych w gospodarce.

Zawartość którego związku w wyjściowej magmie decyduje o chemicznej klasyfikacji skał?

Przy jego nadmiarze powstają skały kwaśne, w których tworzy on krzemiany i glinokrzemiany albo krystalizuje jako kwarc.

Jak nazywa się proces łączenia składników osadu spoiwem?

Rolę spoiwa pełnią najczęściej krzemionka, węglany, związki żelaza albo minerały ilaste.

Które polskie góry są prawie w całości zbudowane z piaskowców i mułowców fliszowych?

Rzadziej występują tam zlepieńce i brekcje. Skały okruchowe są najpospolitsze w Polsce i pokrywają niemal cały kraj.

Po wybuchu którego wulkanu obserwowano anomalie pogodowe wywołane pyłem w atmosferze?

Najdrobniejsze cząstki wyrzucone przez wulkan mogą krążyć w atmosferze przez wiele lat, a na Ziemię opadają zwykle już w postaci stałej.

W jakim środowisku wytworzyły się ropa naftowa i gaz ziemny?

Oba surowce powstały zarówno z planktonu zwierzęcego, jak i z materii roślinnej, przy niewysokiej temperaturze.

Obecność jakiego minerału w szkieletach organizmów rafowych wiąże się z powstawaniem wapieni?

Wapienie muszlowe, gąbkowe czy otwornicowe z Jury Krakowsko-Częstochowskiej świadczą, że istniały tam płytkie i ciepłe zbiorniki wodne.

Jak nazywa się skały z materiału gwałtownie wyrzuconego w powietrze przez wulkan?

Zalicza się do nich bomby wulkaniczne, pumeks, popioły wulkaniczne i tufy. Skały powstałe bezpośrednio z lawy to skały wylewne.

Jak nazywa się masę mikroskopijnych ziaren otaczającą duże kryształy w skale porfirowej?

Taką strukturę mają np. andezyty: część minerałów zaczęła krystalizować w głębi Ziemi, a drobne ziarna powstały dopiero na powierzchni.

Z jakim rodzajem akumulacji związane są lessy?

Lessy występują na obszarach zlodowaceń czwartorzędowych, gdzie dominują też gliny, iły, mułki, piaski i żwiry.

Co oznacza galijskie słowo „mina”, od którego wywodzi się nazwa minerału?

Polska nazwa nawiązuje do francuskiego „minéral”. Sam minerał to pierwiastek lub związek chemiczny będący normalnie ciałem krystalicznym.

Jaki proces powoduje przejście skały luźnej w skałę zwięzłą?

Skały luźne, jak żwiry czy piaski, nie zawierają spoiwa i słabo opierają się siłom zewnętrznym; zwięzłe to np. piaskowiec, bazalt czy wapień.

Jaki minerał powstaje wskutek wietrzenia granitu i rozkładu skaleni?

Na powierzchni Ziemi minerały wietrzeją pod wpływem czynników atmosferycznych i wód: ulegają utlenieniu, rozpuszczeniu i rozkruszeniu.

Jak nazywa się krystalizowanie różnych substancji w tę samą postać krystalograficzną?

Przykładem są galena i peryklaz, które mają taką samą strukturę wewnętrzną jak halit.

Jak nazywa się minerały obecne w skale w ilości zwykle poniżej 1%?

Minerały poboczne występują w pewnych typach skał w nieco większych, lecz wciąż niewielkich ilościach – do kilku procent.

Jaki związek chemiczny tworzy minerały wurcyt i sfaleryt?

Oba minerały to odmiany polimorficzne. Razem budują pospolite skorupowe odmiany blendy cynkowej: sfaleryt jest regularny, a wurcyt heksagonalny.

Jakie skały powstały w wyniku metamorfozy perydotytów i dunitów?

Perydotyty i dunity to skały ultrazasadowe. W Polsce produkty ich przeobrażenia występują m.in. w Masywie Ślęży i na Wzgórzach Niemczańsko-Strzelińskich.