30 leuke feiten over Spelling: van klank naar letter

Welk alfabet heeft het Nederlands ontleend?

Ideaal was dat niet: er ontbraken tekens voor flink wat Nederlandse klinkers, zoals die van duur, dus, deur en de.

In welke taal staat de letter ñ voor de klank /ɲ/?

Talen met te weinig letters voor al hun klanken behelpen zich vaak met zulke extra tekentjes op bestaande letters.

Wat is het eigenlijke doel van spelling?

Een afwijkende schrijfwijze kan ook iets anders beogen, zoals de aandacht trekken in reclame of een politiek standpunt laten zien.

Welk woord uit het Engels wordt informeel ook als „nite” gespeld?

Beide schrijfwijzen klinken precies hetzelfde; de afwijkende vorm roept een sfeer van informaliteit of ongeletterdheid op.

Welke taal schrijft de klank /ʃ/ met de drie letters sch, zoals in „Mensch”?

Zo'n groep van drie letters die samen één klank weergeven, heet een trigraaf.

Welke spelling is door spellingconservatisme extreem onregelmatig geworden?

In het Angelsaksische taalgebied regelt geen officiële instantie de schrijfwijze, zodat oude vormen na taalveranderingen bleven staan.

Welke letter is in het Nederlands eigenlijk overbodig omdat ze altijd voor /ks/ staat?

Tegenwoordig komt deze letter alleen nog in leenwoorden voor; vroeger werd ze ook in erfwoorden geschreven.

Welke Nederlandse letter staat soms voor /ɛ/, soms voor /e/ en soms voor /ə/?

In „bever” komen de laatste twee klanken allebei voor, terwijl „bel” de eerste heeft.

Als welke klank wordt de laatste medeklinker van het woord „krab” uitgesproken?

Dit verschijnsel heet auslautverhärtung: ook de d van „bad” klinkt als een [t] en de g van „dag” als een [x].

In het midden van welke eeuw verdween de schrijfwijze „mensch” uit het Nederlands?

Tegelijk verdween het onderscheid tussen ee en e en tussen oo en o in open lettergrepen, zoals in het oude „heeten” naast „nemen”.

Welke Nederlandse uitgang kan zowel als /ən/ als /ə/ worden uitgesproken?

Zulke dubbele standaarduitspraken komen in het Nederlands op grote schaal voor in onbeklemtoonde lettergrepen en ook vaak bij leenwoorden.

Welke taal wordt met een logografisch schrift geschreven?

De tekens van zo'n schrift heten karakters; ze staan niet voor losse klanken.

Voor welke taal worden de twee Kanaschriften gebruikt?

Het zijn syllabische schriften; voor het Nederlands zou zo'n schrift een enorm aantal tekens vereisen.

Welke taal ontleende de letter thorn (þ) aan het runenalfabet?

De thorn was oorspronkelijk de derde letter van het runenalfabet.

Hoe noem je een spelling die berust op feiten uit de vroegere taalgeschiedenis?

Zulke schrijfwijzen ontstaan als de uitspraak verandert maar het vertrouwde woordbeeld blijft; lezers en schrijvers houden van een vaste aanblik.

Op herkomst uit welke taal wijst de th in het woord „these”?

Een vreemde schrijfwijze kan zo de brontaal van een leenwoord verraden, en dat geeft haar een zeker sociaal prestige.

Hoe heet een combinatie van twee letters voor één klank, zoals oe in „doek”?

Het Nederlands heeft te weinig lettertekens voor al zijn klanken; ook aa in „aap” is zo'n combinatie.

Wat stellen de tekens van een logografisch schrift voor?

Strikt genomen is dit geen spelling, want spellen is woorden uit letters vormen; toch wordt het woord er informeel voor gebruikt.

Hoeveel verschillende letters had het alfabet van de Romeinen voor de klank /k/?

Het ging om de c van „canis” (hond), de k van „Kalendae” (eerste dag van de maand) en de q van „quid” (wat).

Van welke letter is de Nederlandse j een vervorming?

Anders dan in het Latijn is /j/ in het Nederlands een andere klank dan /i/, dus was er een eigen teken nodig.

Welke politieke kleur wilden actiegroepen in de jaren 70 en 80 tonen met de spelling „aksie”?

Afwijkende schrijfwijzen kunnen ook dienen als reclame of om een informele sfeer op te roepen.

Wat geeft elk teken in een syllabisch schrift weer?

Net als bij een logografisch schrift spreekt men hier informeel van spelling, al worden er strikt genomen geen letters gebruikt.

Hoeveel jaar geleden vielen de klanken van ei en ij in het Nederlands ongeveer samen?

De ij gaat terug op een Middelnederlandse lange [i:], die bij de overgang naar het Nieuwnederlands in [ɛi] veranderde.

Hoe heten leenwoorden die in veel talen met ongeveer dezelfde spelling voorkomen?

Voorbeelden zijn liter, atheïsme, psychologie en quarantaine: ze hebben in al die talen ook dezelfde herkomst.

Wat geeft elke letter van een alfabetisch schrift in principe weer?

Verreweg de meeste gespelde talen werken zo; het Fins en het Hongaars zijn voorbeelden, het Nederlands grotendeels ook.

Welk leenwoord kreeg in het Nederlands wél een aangepaste spelling?

Ook „seks” is zo'n aangepast leenwoord; vaak blijft de schrijfwijze van de brontaal juist behouden.

Met de klinker van welk woord wordt die van het lidwoord „de” al sinds de jaren 30 vergeleken?

Of het om dezelfde klank gaat, is nog steeds niet beslecht; mogelijk verschilt het antwoord per spreker.

Wat zou het opgeven van uitheemse spellingen volgens een bekende bewering met de taal doen?

Die bewering versterkt het sociale prestige van schrijfwijzen die de herkomst van een leenwoord laten zien.

In welk Nederlands woord wordt de k als een [g] uitgesproken?

Een eenvoudige fonetische schrijfwijze noteert zo'n uitspraakvariant niet, net zomin als het verschil tussen de l van „woel” en die van „wiel”.

Welk woord bevat net als „mannequin” en „daim” de nasale leenklank /ɛ̃/?

Ook „elektricien” hoort in dit rijtje: dezelfde klank wordt in elk van deze leenwoorden anders geschreven.