Ewolucja człowieka — 30 ciekawostek

Brak której części ciała wyróżnia człekokształtne spośród innych naczelnych?

Od pozostałych naczelnych odróżniają je też większe rozmiary i mózg powiększony w stosunku do masy ciała.

Na którym kontynencie Karol Darwin radził szukać skamieniałości wczesnych hominidów?

Darwin wnioskował tak z zasięgu występowania gatunków najbliżej spokrewnionych z człowiekiem; od 1924 roku kolejne odkrycia potwierdzały ten trop.

Co znaczy greckie słowo „génesis”, drugi człon nazwy „antropogeneza”?

Pierwszy człon, ánthrōpos, to po grecku człowiek; termin opisuje drogę rozwojową i procesy biologiczne, które doprowadziły do powstania Homo sapiens.

Którą pracę Karol Darwin opublikował w 1859 roku?

Brukowa prasa nie szczędziła wtedy ewolucji ironii, a rekonstrukcje z epoki ukazywały neandertalczyków jako włochate, ociężałe istoty o tępym wyrazie twarzy.

Którego regionu Europy, pokrytego lodowcem, neandertalczycy nie zasiedlili?

Poza Europą żyli też na Bliskim Wschodzie, a w okresie dużych wahań klimatu prawdopodobnie zaczęli używać odzieży i biżuterii.

W jakim środowisku, jak dawniej sądzono, przodkowie człowieka przeszli na dwunożność?

Pogląd ten podważają Orrorin i Ardipithecus kadabba: oba gatunki żyły w wilgotnych lasach tropikalnych, obok leśnych małp i słoni.

Co według Richarda Wranghama pozwalało nagim praludziom ogrzać się w chłodne noce?

Wrangham uzupełnił tak koncepcję, według której owłosienie zanikło, by chłodzić organizm przegrzewający się podczas pościgu za zwierzyną.

W którym roku w niemieckim Neanderthalu wykopano szkielet o cechach neandertalczyka?

Niekompletny szkielet miał mocny kościec i gruby wał nadoczodołowy; kości przypominały ludzkie, ale miały znacznie bardziej pierwotne cechy.

Ile procent genomu współczesnego Europejczyka stanowią w przybliżeniu allele neandertalskie?

Pierwotnie było to 3,2–5,7%, ale dobór naturalny usunął część obcych alleli; zostały m.in. te związane z kolorem włosów i skóry oraz z odpornością.

Który płat mózgu odpowiada za mowę, panowanie nad emocjami i myślenie symboliczne?

U Homo ergaster był on znacznie bardziej rozwinięty niż u wcześniejszych hominidów, co pozwoliło wytwarzać nowe rodzaje narzędzi.

O czym świadczy szkielet neandertalczyka z zagojonymi poważnymi pęknięciami kości?

Przy tak dużych złamaniach osobnik nie przeżyłby bez pomocy; inne kultury archeologiczne z tego okresu nie dały równie „ludzkich” znalezisk.

Kto spopularyzował ideę człowieka jako „nagiej małpy”?

Koncepcja wiąże zanik owłosienia ze ściganiem ofiary aż do jej całkowitego zmęczenia, kiedy trzeba było chłodzić rozgrzane ciało.

Które hominidy uchodzą za bezpośrednich potomków Ardipithecus ramidus?

Pojawiły się ok. 4,2 mln lat temu; najstarszy znany gatunek żył w Kenii i bez wątpienia poruszał się na dwóch nogach.

Przed czym chronił Homo ergaster jego wysoki wzrost?

Większa powierzchnia ciała pozwalała wydalać więcej potu, który je ochładzał; gatunek ten wyewoluował ok. 1,9–1,8 mln lat temu.

W którym kraju leży Engis, gdzie w 1829 roku odkryto kości neandertalczyka?

Kolejne takie kości znaleziono w 1848 roku w Forbes’ Quarry na Gibraltarze; wtedy też pojawiło się pojęcie człowieka jaskiniowego.

Przez który otwór w podstawie czaszki rdzeń kręgowy łączy się z mózgiem?

U Ardipithecus ramidus jego kształt i położenie przypominają ludzkie, co obok kilku innych cech świadczy o opanowaniu chodu na dwóch nogach.

W którym kraju leży Dmanisi, gdzie w 1991 roku odkryto szczątki hominida sprzed 1,8 mln lat?

Znalezisko wstrząsnęło nauką: wcześniej sądzono, że jako pierwszy kontynent afrykański opuścił Homo erectus, dopiero około 1 mln lat temu.

Skutkiem jakiego mechanizmu była według Karola Darwina naga skóra człowieka?

Taka cecha ma znaczenie dla kojarzenia się w pary, a nie wprost dla przeżywalności; wśród naczelnych tylko człowiek pozbył się owłosienia niemal całego ciała.

Które małpy oddzieliły się od linii rozwojowej człowieka 11–8 mln lat temu, przed szympansami?

Szympansy odłączyły się później, 7–5 mln lat temu; okres ten jest słabo poznany, bo skamieniałości są nieliczne i trudne do porównania.

W którym kraju odkryto liczącą ok. 7 mln lat czaszkę sahelantropa?

Poza kośćmi czaszki długo brakowało innych szczątków, więc nie dało się stwierdzić, czy ten hominid poruszał się na dwóch nogach.

Ile tysięcy lat temu pojawiły się najstarsze ślady religii w postaci pochówków?

Pochówki świadczą o wierze w życie pośmiertne; obok nich za najdawniejsze ślady religii uchodzą rysunki naskalne.

W której polskiej miejscowości odkryto w 2019 r. 17 tys. fragmentów narzędzi neandertalczyków?

Znalezisko podważyło pogląd, że neandertalczycy nie zasiedlali na dłużej obozowisk poza jaskiniami; uznano je za najważniejsze odkrycie archeologiczne w Polsce 2019 roku.

Jaką technikę polowania uznali Fiałkowski i Bielicki za impuls rozwoju mózgu hominidów?

Według polskich naukowców wysiłek kontynuowany mimo groźby przegrzania sprzyjał tworzeniu „zapasowych” neuronów, co było preadaptacją do rozwoju mowy.

Erupcję którego wulkanu sprzed ok. 40 tys. lat wiąże się z wyginięciem neandertalczyków?

Zima wulkaniczna miała mocniej dotknąć żyjących na północy neandertalczyków niż Homo sapiens zajmujących tereny wysunięte bardziej na południe.

Do którego dawnego rodzaju zaliczano niegdyś gatunek Homo erectus?

Gatunek ten powstał z azjatyckiej populacji Homo ergaster i najdłużej przetrwał na Dalekim Wschodzie oraz na Jawie.

W której jaskini, ok. 40 km od Johannesburga, odkryto szczątki Australopithecus sediba?

Gatunek opisany w 2010 roku łączy mały mózg i długie ramiona z płaską twarzą, długimi nogami i miednicą przystosowaną do sprawnego chodzenia.

W pobliżu którego miasta leży jaskinia Teszik Tasz ze szkieletem młodego neandertalczyka?

W 1938 roku odkopano tam m.in. 150 fragmentów kości składających się na kompletną czaszkę; dowiodło to, że gatunek zamieszkiwał też wysokie góry.

Który geolog wprowadził w 1863 roku nazwę „neandertalczyk”?

Anglo-irlandzki uczony nawiązał do doliny, w której szczątki po raz pierwszy rozpoznano jako należące do odrębnej odmiany człowieka.

Na pracy którego matematyka oparto model wzrostu mózgu hominidów Fiałkowskiego i Bielickiego?

Chodziło o pracę na temat niezawodnych systemów z zawodnych elementów; model opisuje adaptację zachodzącą pod wyjątkowo silnym naciskiem selekcyjnym.

W którym roku czaszkę dziecka z jaskini Engis uznano wreszcie za neandertalską?

Fragment czaszki 2–3-letniego dziecka odkryto już w 1829 roku, ale przez ponad sto lat zaliczano go do ludzi anatomicznie współczesnych.