Wygenerowany po polsku przez AI na podstawie naszego angielskiego quizu; źródła prowadzą do polskiej Wikipedii.
Ewolucja człowieka, czyli antropogeneza, to droga od pierwszych naczelnych przez australopiteki i wczesne gatunki Homo aż do człowieka rozumnego. W quizie znajdziesz pytania o najsłynniejsze skamieniałości, dwunożność, kamienne narzędzia i wędrówki praludzi poza Afrykę. Osobny wątek to neandertalczycy: ich odkrycie, kultura, geny i hipotezy o wyginięciu. Sprawdź, ile wiesz o naszych przodkach.
Wszystkie 30 pytań z odpowiedziami i wyjaśnieniami. Zagraj w quiz
Q 01Brak której części ciała wyróżnia człekokształtne spośród innych naczelnych?
ogon
Od pozostałych naczelnych odróżniają je też większe rozmiary i mózg powiększony w stosunku do masy ciała.
Q 02Na którym kontynencie Karol Darwin radził szukać skamieniałości wczesnych hominidów?
Afryka
Darwin wnioskował tak z zasięgu występowania gatunków najbliżej spokrewnionych z człowiekiem; od 1924 roku kolejne odkrycia potwierdzały ten trop.
Q 03Co znaczy greckie słowo „génesis”, drugi człon nazwy „antropogeneza”?
pochodzenie
Pierwszy człon, ánthrōpos, to po grecku człowiek; termin opisuje drogę rozwojową i procesy biologiczne, które doprowadziły do powstania Homo sapiens.
Q 04Którą pracę Karol Darwin opublikował w 1859 roku?
„O powstawaniu gatunków”
Brukowa prasa nie szczędziła wtedy ewolucji ironii, a rekonstrukcje z epoki ukazywały neandertalczyków jako włochate, ociężałe istoty o tępym wyrazie twarzy.
Q 05Którego regionu Europy, pokrytego lodowcem, neandertalczycy nie zasiedlili?
Skandynawia
Poza Europą żyli też na Bliskim Wschodzie, a w okresie dużych wahań klimatu prawdopodobnie zaczęli używać odzieży i biżuterii.
Q 06W jakim środowisku, jak dawniej sądzono, przodkowie człowieka przeszli na dwunożność?
sawanna
Pogląd ten podważają Orrorin i Ardipithecus kadabba: oba gatunki żyły w wilgotnych lasach tropikalnych, obok leśnych małp i słoni.
Q 07Co według Richarda Wranghama pozwalało nagim praludziom ogrzać się w chłodne noce?
ognisko
Wrangham uzupełnił tak koncepcję, według której owłosienie zanikło, by chłodzić organizm przegrzewający się podczas pościgu za zwierzyną.
Q 08W którym roku w niemieckim Neanderthalu wykopano szkielet o cechach neandertalczyka?
1856
Niekompletny szkielet miał mocny kościec i gruby wał nadoczodołowy; kości przypominały ludzkie, ale miały znacznie bardziej pierwotne cechy.
Q 09Ile procent genomu współczesnego Europejczyka stanowią w przybliżeniu allele neandertalskie?
2%
Pierwotnie było to 3,2–5,7%, ale dobór naturalny usunął część obcych alleli; zostały m.in. te związane z kolorem włosów i skóry oraz z odpornością.
Q 10Który płat mózgu odpowiada za mowę, panowanie nad emocjami i myślenie symboliczne?
czołowy
U Homo ergaster był on znacznie bardziej rozwinięty niż u wcześniejszych hominidów, co pozwoliło wytwarzać nowe rodzaje narzędzi.
Q 11O czym świadczy szkielet neandertalczyka z zagojonymi poważnymi pęknięciami kości?
opiece nad rannymi
Przy tak dużych złamaniach osobnik nie przeżyłby bez pomocy; inne kultury archeologiczne z tego okresu nie dały równie „ludzkich” znalezisk.
Q 12Kto spopularyzował ideę człowieka jako „nagiej małpy”?
Desmond Morris
Koncepcja wiąże zanik owłosienia ze ściganiem ofiary aż do jej całkowitego zmęczenia, kiedy trzeba było chłodzić rozgrzane ciało.
Q 13Które hominidy uchodzą za bezpośrednich potomków Ardipithecus ramidus?
australopiteki
Pojawiły się ok. 4,2 mln lat temu; najstarszy znany gatunek żył w Kenii i bez wątpienia poruszał się na dwóch nogach.
Q 21Ile tysięcy lat temu pojawiły się najstarsze ślady religii w postaci pochówków?
100
Pochówki świadczą o wierze w życie pośmiertne; obok nich za najdawniejsze ślady religii uchodzą rysunki naskalne.
Q 22W której polskiej miejscowości odkryto w 2019 r. 17 tys. fragmentów narzędzi neandertalczyków?
Pietraszyn
Znalezisko podważyło pogląd, że neandertalczycy nie zasiedlali na dłużej obozowisk poza jaskiniami; uznano je za najważniejsze odkrycie archeologiczne w Polsce 2019 roku.
Q 23Jaką technikę polowania uznali Fiałkowski i Bielicki za impuls rozwoju mózgu hominidów?
długotrwały bieg
Według polskich naukowców wysiłek kontynuowany mimo groźby przegrzania sprzyjał tworzeniu „zapasowych” neuronów, co było preadaptacją do rozwoju mowy.
Q 14Przed czym chronił Homo ergaster jego wysoki wzrost?
upałem
Większa powierzchnia ciała pozwalała wydalać więcej potu, który je ochładzał; gatunek ten wyewoluował ok. 1,9–1,8 mln lat temu.
Q 15W którym kraju leży Engis, gdzie w 1829 roku odkryto kości neandertalczyka?
Belgia
Kolejne takie kości znaleziono w 1848 roku w Forbes’ Quarry na Gibraltarze; wtedy też pojawiło się pojęcie człowieka jaskiniowego.
Q 16Przez który otwór w podstawie czaszki rdzeń kręgowy łączy się z mózgiem?
otwór potyliczny wielki
U Ardipithecus ramidus jego kształt i położenie przypominają ludzkie, co obok kilku innych cech świadczy o opanowaniu chodu na dwóch nogach.
Q 17W którym kraju leży Dmanisi, gdzie w 1991 roku odkryto szczątki hominida sprzed 1,8 mln lat?
Gruzja
Znalezisko wstrząsnęło nauką: wcześniej sądzono, że jako pierwszy kontynent afrykański opuścił Homo erectus, dopiero około 1 mln lat temu.
Q 18Skutkiem jakiego mechanizmu była według Karola Darwina naga skóra człowieka?
dobór płciowy
Taka cecha ma znaczenie dla kojarzenia się w pary, a nie wprost dla przeżywalności; wśród naczelnych tylko człowiek pozbył się owłosienia niemal całego ciała.
Q 19Które małpy oddzieliły się od linii rozwojowej człowieka 11–8 mln lat temu, przed szympansami?
goryle
Szympansy odłączyły się później, 7–5 mln lat temu; okres ten jest słabo poznany, bo skamieniałości są nieliczne i trudne do porównania.
Q 20W którym kraju odkryto liczącą ok. 7 mln lat czaszkę sahelantropa?
Czad
Poza kośćmi czaszki długo brakowało innych szczątków, więc nie dało się stwierdzić, czy ten hominid poruszał się na dwóch nogach.
Q 24Erupcję którego wulkanu sprzed ok. 40 tys. lat wiąże się z wyginięciem neandertalczyków?
Campi Flegrei
Zima wulkaniczna miała mocniej dotknąć żyjących na północy neandertalczyków niż Homo sapiens zajmujących tereny wysunięte bardziej na południe.
Q 25Do którego dawnego rodzaju zaliczano niegdyś gatunek Homo erectus?
Pithecanthropus
Gatunek ten powstał z azjatyckiej populacji Homo ergaster i najdłużej przetrwał na Dalekim Wschodzie oraz na Jawie.
Q 26W której jaskini, ok. 40 km od Johannesburga, odkryto szczątki Australopithecus sediba?
Malapa
Gatunek opisany w 2010 roku łączy mały mózg i długie ramiona z płaską twarzą, długimi nogami i miednicą przystosowaną do sprawnego chodzenia.
Q 27W pobliżu którego miasta leży jaskinia Teszik Tasz ze szkieletem młodego neandertalczyka?
Samarkanda
W 1938 roku odkopano tam m.in. 150 fragmentów kości składających się na kompletną czaszkę; dowiodło to, że gatunek zamieszkiwał też wysokie góry.
Q 28Który geolog wprowadził w 1863 roku nazwę „neandertalczyk”?
William King
Anglo-irlandzki uczony nawiązał do doliny, w której szczątki po raz pierwszy rozpoznano jako należące do odrębnej odmiany człowieka.
Q 29Na pracy którego matematyka oparto model wzrostu mózgu hominidów Fiałkowskiego i Bielickiego?
John von Neumann
Chodziło o pracę na temat niezawodnych systemów z zawodnych elementów; model opisuje adaptację zachodzącą pod wyjątkowo silnym naciskiem selekcyjnym.
Q 30W którym roku czaszkę dziecka z jaskini Engis uznano wreszcie za neandertalską?
1936
Fragment czaszki 2–3-letniego dziecka odkryto już w 1829 roku, ale przez ponad sto lat zaliczano go do ludzi anatomicznie współczesnych.