Językoznawstwo — 30 ciekawostek

Który rodzaj języka większość współczesnych lingwistów uważa za bardziej fundamentalny?

Pismo jest wtórną reprezentacją mowy, niewypracowaną w większości języków świata, które pozostają jedynie środkami komunikacji ustnej.

Kto jest powszechnie uważany za ojca współczesnego językoznawstwa strukturalnego?

Ten szwajcarski wykładowca sanskrytu czerpał z podstawowych poglądów starożytnych gramatyków indyjskich.

Od jakiego łacińskiego słowa pochodzi termin „lingwistyka”?

Słowiańskie odpowiedniki tego terminu, jak polskie „językoznawstwo” czy słowackie „jazykoveda”, powstały jako kalki z języka niemieckiego.

Jakie dwie części mowy, według ogólnie przyjętej zasady, rozróżniają wszystkie języki świata?

Zasada ta wymaga głębszego wyjaśnienia, bo obie te kategorie nie istnieją w świecie, lecz są jedynie częścią języka.

Jaka dyscyplina powstała z obustronnej współpracy socjologii i lingwistyki?

Struktura społeczna, od rodzin po klasy i narody, wpływa na zróżnicowanie językowe, zwłaszcza na powstawanie dialektów terytorialnych i socjolektów.

Jak określa się gramatykę obejmującą przypuszczalnie wspólne właściwości wszystkich języków?

Część wspólnych cech może wynikać z ludzkiego doświadczenia: wszyscy ludzie używają wody, więc każdy język ma słowo na jej określenie.

Jaki szympans, badany pod kątem nauki języka, nosił imię nawiązujące do Noama Chomskiego?

Uczenie małp języka miało podważyć tezę o jego wyjątkowo ludzkim charakterze, ale po krytycznych publikacjach z tych badań dziedzina ta praktycznie się zapadła.

Jakim przedsięwzięciem jest współczesne językoznawstwo, stroniące od sądów normatywnych?

Zadaniem lingwistów jest opisywanie zasad znanych rodzimym użytkownikom na podstawie ich intuicji i praktyki, a nie dyktowanie etykiety językowej.

W którym roku Noam Chomsky doznał masywnego udaru?

Po udarze uczony został przetransportowany samolotem do szpitala; od tamtej pory nie może chodzić ani się komunikować.

Który indyjski gramatyk jest często uznawany za prekursora językoznawstwa?

Żył około 520–460 p.n.e., a jego reguły opisują całość morfologii języka; ze względu na zwięzłość ich struktura przypomina współczesny język maszynowy.

Która dyscyplina, łącząca językoznawstwo z etnografią, bada głównie społeczeństwa plemienne?

Szczególnie rozwinęła się w Stanach Zjednoczonych, gdzie badano plemiona indiańskie, oraz w ZSRR, gdzie badano m.in. grupy mówiące językami uralskimi.

Która nauka po II wojnie światowej stała się jednym z czynników rewolucji naukowo-technicznej?

Ta nauka o sterowaniu systemami zamiast szukać różnic między zjawiskami koncentruje się na relacjach, które je łączą, i znalazła miejsce w ogólnej teorii systemów.

Jaka szkoła, założona w 1926 roku, rozwinęła systemowe koncepcje de Saussure’a?

Potrzebę badania języka w ujęciu synchronicznym, czyli jako systemu w danym momencie, zaczęła priorytetyzować dopiero XX-wieczna teoria językoznawcza.

Od ilu mniej więcej lat, zdaniem językoznawców, ludzie posługują się językami?

Wniosek ten opiera się na założeniu, że skoro nauka języków przychodzi ludziom łatwo, to mówiono nimi tak długo, jak istnieje współczesny człowiek.

Jakim mianem określa się całościowo językoznawstwo porównawcze?

Badania porównawcze mogą mieć charakter typologiczny, gdy kategoryzują języki w typy, lub konfrontatywny, gdy zestawiają wszystkie ich aspekty.

Ile części mowy wyróżniała pierwsza gramatyka europejska, „Technē grammatikē”?

Dzieło stało się wzorem dla gramatyk łacińskich, a za ich pośrednictwem wpłynęło na teorie gramatyczne w całej Europie.

W jakim mieście 30 marca 2017 roku ogłoszono deklarację o wspólnym języku, którą poparł Chomsky?

W powstanie dokumentu zaangażowało się około dwustu językoznawców i pisarzy z czterech państw byłej Jugosławii, a w ciągu 20 godzin podpisało go ponad 2000 osób.

Który amerykański strukturalista wcześnie badał związki nauki o języku z antropologią?

Metodologia tego lidera amerykańskiej lingwistyki strukturalnej wywarła ogromny wpływ na wszystkich jego następców.

W powieści którego polskiego pisarza z 2004 roku pojawia się „Matryca Chomskiego”?

Chodzi o „Perfekcyjną niedoskonałość”, w której nazwisko językoznawcy posłużyło autorowi do objaśnienia pojęcia związanego z narracją utworu.

Sprzed ilu lat nie da się już zrekonstruować języka ze względu na tempo zmian językowych?

Dlatego cech wspólnych języków używanych w różnych częściach świata nie uznaje się za dowód ich wspólnego pochodzenia.

Kalką jakiego niemieckiego terminu są słowiańskie nazwy w rodzaju „językoznawstwo”?

Podobnie zbudowane są słowacka „jazykoveda” i ukraińskie „mowoznawstwo”, podczas gdy sam termin „lingwistyka” ma pochodzenie łacińsko-romańskie.

Jakim terminem de Saussure określał naukę o znakach?

Konkurencyjny termin zaczerpnięto od amerykańskich filozofów Peirce’a i Morrisa; w życiu codziennym człowiek kieruje się też innymi zespołami znaków, np. symbolami.

Jaką właściwość języka w pełni doceniono dopiero po publikacji „Syntactic Structures”?

Dzięki niej wyrażenie rzeczownikowe może zawierać inne wyrażenie rzeczownikowe, jak „usta szympansa”, a zdanie inne zdanie, jak „Myślę, że pada”.

Który grecki uczony napisał „Technē grammatikē”, pierwszą gramatykę europejską?

Autor żył w latach 170–90 p.n.e., a w tytule jego dzieła „techne” oznacza rzemiosło, „gramma” zaś literę lub znak.

Od jakiego językoznawstwa, odrzucającego preskryptywność, odróżnia się lingwistyka polska?

Polska tradycja jest w dużym stopniu skupiona na krytyce językowej i popularyzacji kultury języka, podobnie jak inne tradycje szeroko pojmowanej Europy Wschodniej.

Po ilu latach zachodni językoznawcy rozpoznali pojęcia fonemu i morfemu znane gramatyce sanskrytu?

Starożytna gramatyka indyjska skupiała się na zwięzłości, przez co jej struktura jest nieintuicyjna, w przeciwieństwie do zrozumiałych dla ludzi języków programowania.

Jakie dwie dziedziny odróżnił w swojej księdze o gramatyce perski językoznawca Sibawajh?

Jego obszerne dzieło z 760 roku, „Księga o gramatyce”, zawierało szczegółowy i profesjonalny opis języka arabskiego.

Który językoznawca stworzył w 1872 roku „Wellentheorie”, czyli model falowy?

Pół wieku wcześniej, w 1822 roku, Jakob Grimm sformułował zasadę spółgłoskowych zmian w wymowie znaną jako prawo Grimma.

Jakie starożytne dzieło gramatyczne jest do dziś używane w nauce i analizie sanskrytu?

Ta wysoce usystematyzowana gramatyka wprowadziła pojęcia fonemu, morfemu i rdzenia, a jej zasady logiczne wpłynęły na starożytne i współczesne językoznawstwo.

Który uczony żyjący ok. 450–510 był ważnym autorem teorii indyjskiego językoznawstwa?

Według jego teorii akt mowy ma cztery etapy: konceptualizację myśli, jej werbalizację, wygłoszenie wypowiedzi oraz zrozumienie jej przez słuchacza.