Synonimy — 30 ciekawostek

Jak nazywa się określenie o znaczeniu przeciwstawnym do danego wyrazu?

Synonim to z kolei wyraz lub dłuższe określenie równoważne znaczeniowo innemu albo na tyle zbliżone, że może je zastąpić w odpowiednim kontekście.

Jaki element mają wspólny wyrazy należące do jednej rodziny wyrazowej?

To osobna kategoria, której nie należy utożsamiać z synonimami – wspólna budowa nie oznacza wspólnego znaczenia.

Który przestarzały wyraz jest synonimem słowa „samolot”?

Oba słowa znaczą to samo, ale mają odmienną wartość stylistyczną – starszy z nich jest zarazem przykładem pożyczki językowej.

Jaki dawny wyraz jest synonimem słowa „zeszyt”?

Podobną parę, w której starszy wyraz wyszedł z użycia, tworzą automobil i samochód.

Który wyraz znaczy dokładnie to samo co „kolor”, ale bywa też używany metaforycznie?

Metaforyczne użycie widać w połączeniach barwa głosu i barwa uczuciowa, w których drugiego słowa z tej pary nie da się już podstawić.

Jak nazywa się synonimy, które są wymienne tylko w pewnym kontekście?

Druga grupa to wyrazy równoznaczne, wymienne w każdym kontekście – w języku jest ich jednak bardzo niewiele.

Ile jest w języku wyrazów prawdziwie równoznacznych, wymiennych we wszystkich kontekstach?

Trudno bowiem wskazać pary wyrazów, które dałoby się stosować wymiennie w każdym możliwym kontekście.

Jak w Wielkopolsce nazywa się torebkę?

Inne synonimy terytorialne to krakowska rączka (obsadka), podhalańska watra (ognisko), augustowski legat (leń) i toruńskie jo (tak).

Który z tych pojazdów jest hiponimem słowa „lokomotywa”?

Słowo o znaczeniu szerszym jest tu nadrzędne: lokomotywa może mieć inny napęd niż elektryczny.

W którym roku po raz pierwszy opublikowano Roget’s Thesaurus?

Pełny tytuł dzieła zaczyna się od słów „Dr Roget’s Thesaurus of English Words and Phrases”, a jego autorem był Peter Mark Roget.

Jak nazywa się synonimy łączące wyraz przestarzały ze współczesnym, np. binokle i okulary?

Do tej samej grupy należą pary pryncypał i szef, buchalter i księgowy, adwersarz i przeciwnik oraz ongiś i niegdyś.

Jakie niuanse, oprócz barwy uczuciowej, mogą wykazywać synonimy stylistyczne?

Barwa uczuciowa może mieć różne źródła – czas powstania wyrazu, środowisko, w którym jest używany, albo region.

Włóczęga, łazik, włóczykij i obieżyświat to przykłady synonimów jakiego rodzaju?

Ten sam szereg zamyka neutralny turysta – słowa opisują podobną osobę, ale każde z innym ładunkiem uczuciowym.

Co decyduje o podziale synonimów na bliższe i dalsze?

Z dwóch wyrazów bliskoznacznych ten o znaczeniu szerszym jest nadrzędny wobec tego o znaczeniu węższym.

Do jakiego rodzaju synonimów należą pary samochód – gablota i sprzedać – opylić?

W tej grupie znalazły się też pary odejść i zmiatać oraz ulewa i pompa – drugi człon każdej z nich ma wyraźne podłoże środowiskowe.

Jakiego rodzaju synonimię ilustruje para „profesorowie – profesorzy”?

Synonimia składniowa kryje się w parze mówić wiersz – mówić wierszem, a leksykalna w parze auto – samochód.

Z czym zwykle łączy się wyraz rodzimy w parze prawdziwie równoznacznych synonimów?

Nawet takie pary, jak auto i samochód, mogą różnić się odcieniem stylistycznym lub łączliwością z innymi wyrazami.

Jak nazywa się wyraz o szerszym zakresie znaczeniowym niż jego synonim?

Wyraz o znaczeniu węższym to z kolei hiponim; podział ten dotyczy synonimów bliższych i dalszych.

Co jako pierwszy słownik w historii objął Roget’s Thesaurus?

Słownik Petera Marka Rogeta zbudowano na zasadzie grupowania synonimów i do dziś ukazuje się w zmienianych wydaniach.

Jak nazywa się synonimy, które nie należą do jednej rodziny wyrazowej?

Przykładem takiego szeregu są awantura, kłótnia, zajście i burda albo zawierucha, burza i nawałnica.

Czym, oprócz odcienia stylistycznego, mogą różnić się wyrazy równoznaczne?

Łączliwość decyduje o tym, z jakimi słowami dany wyraz wchodzi w naturalne związki – dlatego nawet pełne synonimy nie zawsze są wymienne.

Pary rubież – granica oraz mąż – małżonek to synonimy jakiego typu?

Takie wyrazy pojawiają się głównie w stylu artystycznym albo w patetycznych przemówieniach; inny przykład to para wieść – prowadzić.

Jakie kryterium leży u podstaw podziału synonimów na semantyczne i stylistyczne?

Drugi podział opiera się na formie wyrazów: sprawdza, czy należą one do jednej rodziny wyrazowej, czy nie.

Przymiotniki wiekowy, wieczny i wieczysty, utworzone od słowa „wiek”, to synonimy jakiego typu?

Takie synonimy powstają za pomocą formantów wspólnofunkcyjnych – od jednej podstawy rzeczownikowej tworzy się często kilka przymiotników.

Kto opracował słownik synonimów wydany po raz pierwszy w 1959 roku?

Wcześniejsze słowniki synonimów wydali Adam Stanisław Krasiński w 1885 roku i Roman Zawiliński w 1926 roku.

Które słowo jest synonimem semantycznym wyrazów „zamieć” i „zawieja”?

Synonimy semantyczne ujmują to samo zjawisko z różnych stron – tak jak przymiotniki wielki, ogromny i olbrzymi czy czasowniki stukać, walić i łomotać.

W którym roku zmarł Peter Mark Roget, autor słynnego tezaurusa?

Roget pracował nad poprawkami do słownika aż do samej śmierci; nakładem zajęli się potem jego syn i wnuk.

Kto obok Klementyny Hoffmanowej był pionierem badań nad synonimią w języku polskim?

Pierwszy polski słownik synonimów opracował dopiero w 1885 roku Adam Stanisław Krasiński.

Ile wydań tezaurusa Rogeta ukazało się za życia jego autora?

Roget poprawiał swój słownik aż do śmierci; dalsze prace nad nim przejęli potem jego syn i wnuk.

Któremu wydawnictwu sprzedano Roget’s Thesaurus w 1953 roku?

Do tego czasu słownikiem i jego kolejnymi wydaniami zajmowali się syn i wnuk Petera Marka Rogeta.