Wygenerowany po polsku przez AI na podstawie naszego angielskiego quizu; źródła prowadzą do polskiej Wikipedii.
Synonimy to wyrazy o tym samym lub bardzo zbliżonym znaczeniu, które jednak rzadko da się wymieniać w każdym kontekście. Różnią się barwą uczuciową, stylem, regionem użycia albo wiekiem – od przestarzałego aeroplanu po gwarowe pyry. Ten quiz sprawdza, jak dobrze znasz podział synonimów w polszczyźnie: chronologiczne, terytorialne, różnordzenne i wspólnordzenne, a także różnicę między synonimem, antonimem i wyrazem pokrewnym. Na koniec zaglądamy do Roget’s Thesaurus – pierwszego nowoczesnego słownika synonimów, który ułożył słowa według idei, a nie alfabetu.
Wszystkie 30 pytań z odpowiedziami i wyjaśnieniami. Zagraj w quiz
Q 01Jak nazywa się określenie o znaczeniu przeciwstawnym do danego wyrazu?
antonim
Synonim to z kolei wyraz lub dłuższe określenie równoważne znaczeniowo innemu albo na tyle zbliżone, że może je zastąpić w odpowiednim kontekście.
Q 02Jaki element mają wspólny wyrazy należące do jednej rodziny wyrazowej?
rdzeń
To osobna kategoria, której nie należy utożsamiać z synonimami – wspólna budowa nie oznacza wspólnego znaczenia.
Q 03Który przestarzały wyraz jest synonimem słowa „samolot”?
aeroplan
Oba słowa znaczą to samo, ale mają odmienną wartość stylistyczną – starszy z nich jest zarazem przykładem pożyczki językowej.
Q 04Jaki dawny wyraz jest synonimem słowa „zeszyt”?
kajet
Podobną parę, w której starszy wyraz wyszedł z użycia, tworzą automobil i samochód.
Q 05Który wyraz znaczy dokładnie to samo co „kolor”, ale bywa też używany metaforycznie?
barwa
Metaforyczne użycie widać w połączeniach barwa głosu i barwa uczuciowa, w których drugiego słowa z tej pary nie da się już podstawić.
Q 06Jak nazywa się synonimy, które są wymienne tylko w pewnym kontekście?
bliskoznaczne
Druga grupa to wyrazy równoznaczne, wymienne w każdym kontekście – w języku jest ich jednak bardzo niewiele.
Q 07Ile jest w języku wyrazów prawdziwie równoznacznych, wymiennych we wszystkich kontekstach?
mało
Trudno bowiem wskazać pary wyrazów, które dałoby się stosować wymiennie w każdym możliwym kontekście.
Q 08Jak w Wielkopolsce nazywa się torebkę?
tytka
Inne synonimy terytorialne to krakowska rączka (obsadka), podhalańska watra (ognisko), augustowski legat (leń) i toruńskie jo (tak).
Q 09Który z tych pojazdów jest hiponimem słowa „lokomotywa”?
elektrowóz
Słowo o znaczeniu szerszym jest tu nadrzędne: lokomotywa może mieć inny napęd niż elektryczny.
Q 10W którym roku po raz pierwszy opublikowano Roget’s Thesaurus?
1852
Pełny tytuł dzieła zaczyna się od słów „Dr Roget’s Thesaurus of English Words and Phrases”, a jego autorem był Peter Mark Roget.
Q 11Jak nazywa się synonimy łączące wyraz przestarzały ze współczesnym, np. binokle i okulary?
chronologiczne
Do tej samej grupy należą pary pryncypał i szef, buchalter i księgowy, adwersarz i przeciwnik oraz ongiś i niegdyś.
Q 12Jakie niuanse, oprócz barwy uczuciowej, mogą wykazywać synonimy stylistyczne?
znaczeniowe
Barwa uczuciowa może mieć różne źródła – czas powstania wyrazu, środowisko, w którym jest używany, albo region.
Q 13Włóczęga, łazik, włóczykij i obieżyświat to przykłady synonimów jakiego rodzaju?
emocjonalnych
Ten sam szereg zamyka neutralny turysta – słowa opisują podobną osobę, ale każde z innym ładunkiem uczuciowym.
Q 21Czym, oprócz odcienia stylistycznego, mogą różnić się wyrazy równoznaczne?
cechami łączliwości
Łączliwość decyduje o tym, z jakimi słowami dany wyraz wchodzi w naturalne związki – dlatego nawet pełne synonimy nie zawsze są wymienne.
Q 22Pary rubież – granica oraz mąż – małżonek to synonimy jakiego typu?
stylowe
Takie wyrazy pojawiają się głównie w stylu artystycznym albo w patetycznych przemówieniach; inny przykład to para wieść – prowadzić.
Q 23Jakie kryterium leży u podstaw podziału synonimów na semantyczne i stylistyczne?
wartość znaczeniowa i barwa uczuciowa
Q 14Co decyduje o podziale synonimów na bliższe i dalsze?
zakres pojęciowy
Z dwóch wyrazów bliskoznacznych ten o znaczeniu szerszym jest nadrzędny wobec tego o znaczeniu węższym.
Q 15Do jakiego rodzaju synonimów należą pary samochód – gablota i sprzedać – opylić?
środowiskowych
W tej grupie znalazły się też pary odejść i zmiatać oraz ulewa i pompa – drugi człon każdej z nich ma wyraźne podłoże środowiskowe.
Q 16Jakiego rodzaju synonimię ilustruje para „profesorowie – profesorzy”?
morfologiczną
Synonimia składniowa kryje się w parze mówić wiersz – mówić wierszem, a leksykalna w parze auto – samochód.
Q 17Z czym zwykle łączy się wyraz rodzimy w parze prawdziwie równoznacznych synonimów?
z zapożyczeniem
Nawet takie pary, jak auto i samochód, mogą różnić się odcieniem stylistycznym lub łączliwością z innymi wyrazami.
Q 18Jak nazywa się wyraz o szerszym zakresie znaczeniowym niż jego synonim?
hiperonim
Wyraz o znaczeniu węższym to z kolei hiponim; podział ten dotyczy synonimów bliższych i dalszych.
Q 19Co jako pierwszy słownik w historii objął Roget’s Thesaurus?
sieć semantyczną całego języka
Słownik Petera Marka Rogeta zbudowano na zasadzie grupowania synonimów i do dziś ukazuje się w zmienianych wydaniach.
Q 20Jak nazywa się synonimy, które nie należą do jednej rodziny wyrazowej?
różnordzenne
Przykładem takiego szeregu są awantura, kłótnia, zajście i burda albo zawierucha, burza i nawałnica.
Drugi podział opiera się na formie wyrazów: sprawdza, czy należą one do jednej rodziny wyrazowej, czy nie.
Q 24Przymiotniki wiekowy, wieczny i wieczysty, utworzone od słowa „wiek”, to synonimy jakiego typu?
wspólnordzenne
Takie synonimy powstają za pomocą formantów wspólnofunkcyjnych – od jednej podstawy rzeczownikowej tworzy się często kilka przymiotników.
Q 25Kto opracował słownik synonimów wydany po raz pierwszy w 1959 roku?
Stanisław Skorupka
Wcześniejsze słowniki synonimów wydali Adam Stanisław Krasiński w 1885 roku i Roman Zawiliński w 1926 roku.
Q 26Które słowo jest synonimem semantycznym wyrazów „zamieć” i „zawieja”?
kurniawa
Synonimy semantyczne ujmują to samo zjawisko z różnych stron – tak jak przymiotniki wielki, ogromny i olbrzymi czy czasowniki stukać, walić i łomotać.
Q 27W którym roku zmarł Peter Mark Roget, autor słynnego tezaurusa?
1869
Roget pracował nad poprawkami do słownika aż do samej śmierci; nakładem zajęli się potem jego syn i wnuk.
Q 28Kto obok Klementyny Hoffmanowej był pionierem badań nad synonimią w języku polskim?
Kazimierz Brodziński
Pierwszy polski słownik synonimów opracował dopiero w 1885 roku Adam Stanisław Krasiński.
Q 29Ile wydań tezaurusa Rogeta ukazało się za życia jego autora?
28
Roget poprawiał swój słownik aż do śmierci; dalsze prace nad nim przejęli potem jego syn i wnuk.
Q 30Któremu wydawnictwu sprzedano Roget’s Thesaurus w 1953 roku?
Longman
Do tego czasu słownikiem i jego kolejnymi wydaniami zajmowali się syn i wnuk Petera Marka Rogeta.