Zegary słoneczne — 30 ciekawostek

Co pełni funkcję gnomonu w interaktywnym zegarze słonecznym umieszczonym na ziemi?

Wystarczy stanąć w oznaczonym miejscu tarczy, a godzinę na skali czasu wskaże własny cień.

Którą gwiazdę wskazuje w przybliżeniu biegunowa wskazówka zegara na półkuli północnej?

Wskazówka ta celuje w biegun niebieski, dlatego leży w płaszczyźnie lokalnego południka.

Która współczesna odmiana zegara słonecznego wyświetla godzinę bez własnego źródła zasilania?

Znane są dwa sposoby budowy takiego zegara: system masek albo technika światłowodowa.

Który warszawski gmach ma przed sobą interaktywny zegar słoneczny na chodniku?

Tarcza takiego zegara leży bezpośrednio na powierzchni ziemi, a stałej wskazówki nie ma w nim wcale.

W którym mieście znajduje się największe w Polsce muzeum zegarów słonecznych?

Założył je Feliks Przypkowski. Pod względem liczebności zbiorów placówka zajmuje trzecie miejsce na świecie.

Upowszechnienie czego w XX wieku odebrało zegarom słonecznym znaczenie praktyczne?

Od tej pory liczą się już tylko walory dekoracyjne, zabytkowe i edukacyjne dawnych czasomierzy.

Co mierzy się, odczytując czas z zegara słonecznego typu wysokościowego?

Takie zegary są prostsze i tańsze od azymutalnych, ale działają tylko na niewielkim obszarze, dla którego je zaprojektowano.

Równolegle do czego ustawia się biegunową wskazówkę zegara słonecznego?

Takie ustawienie wprowadzono w XIV wieku. Dzięki niemu zegar słoneczny zaczął wskazywać godziny równe, jak ówczesne zegary wieżowe.

Jak nazywa się poprawka wyrażająca różnicę między średnim a prawdziwym czasem słonecznym?

Jej wartość waha się w ciągu roku od około +15 do około −15 minut.

Jak nazywa się dziedzina wiedzy o konstruowaniu i używaniu zegarów słonecznych?

Gdy we wczesnośredniowiecznej Europie dorobek helleński uległ zapomnieniu, wiedza ta przetrwała i rozwijała się w kulturze arabskiej.

Gdzie w Egipcie odkryto w 2013 roku gnomon uznawany za najstarszy zegar słoneczny?

Tarczę tego znaleziska wykonano na ceramicznej tabliczce i wyskalowano w godzinach nierównych; datuje się ją na XIII wiek p.n.e.

Czym tradycyjnie opisuje się linie deklinacyjne kalendarza na zegarze słonecznym?

Linie te rozmieszcza się zwykle co około 30 dni, bo datę da się w ten sposób wyznaczyć tylko z dokładnością do kilku dni.

Czemu równy jest kąt nachylenia wskazówki biegunowej zegara słonecznego do horyzontu?

Dlatego kąt między wskazówką a tarczą zależy od rodzaju zegara i od miejsca, w którym go ustawiono.

Ile stopni dzieli sąsiednie linie godzinowe na tarczy leżącej w płaszczyźnie równika?

Stała skala takiego zegara przypomina 24-godzinną tarczę zegara mechanicznego, zwaną wielkim zegarem.

Jakim określeniem nazywano powszechnie zegar słoneczny w dawnej polszczyźnie?

Nazwa podkreślała znaczenie ustawienia przyrządu względem stron świata i odróżniała go od zegara mechanicznego.

Który rodzaj zegara słonecznego jako jedyny ma podziałkę liniową?

Kąty między jego liniami godzinowymi są zawsze jednakowe, dlatego nazywa się go uniwersalnym: działa w dowolnej lokalizacji.

Który zaawansowany rodzaj zegara słonecznego może wskazywać czas średni, a nawet strefowy?

Poprawkę uwzględniono w samej konstrukcji: na ścianach stosuje się zwykle pofalowane linie godzinowe zamiast prostych.

Jak nazywa się antyczny zegar słoneczny z tarczą wykreśloną wewnątrz półkolistej czaszy?

Najstarszy znany egzemplarz, z III wieku p.n.e., znaleziono w pobliżu fenickiego Tyru, czyli dzisiejszego Suru w południowym Libanie.

Jak nazywa się wyróżniony punkt wskazówki zegara słonecznego, który wskazuje datę?

Zwykle nadaje mu się charakterystyczny kształt, na przykład okrągłego otworu w osłonie o formie krzyża.

Który rodzaj zegara słonecznego ma skalę godzinową w postaci równoległych kresek?

Jego tarcza leży w płaszczyźnie równoległej do wskazówki, więc upływ czasu mierzy zmiana odległości, a nie kąta między liniami.

Pod koniec którego wieku w Polsce przyjął się system pomiaru czasu podobny do dzisiejszego?

Wcześniej używano różnych systemów, czasem jednocześnie – stąd kilka skal godzinowych na zegarze Ratusza Głównomiejskiego w Gdańsku.

Który papież nakazał w latach 604–606 umieszczać zegar słoneczny na każdym kościele?

Chodziło o przestrzeganie godzin kanonicznych, czyli pór modlitw nakazanych przez liturgię. Ogłaszano je biciem dzwonów.

Z biblijną historią uzdrowienia którego króla wiąże się wzmianka o zegarze słonecznym?

Opowieść tę zawiera Stary Testament: Druga Księga Królewska oraz Księga Izajasza.

W której miejscowości znajdują się uważane za najstarsze w Polsce zegary słoneczne?

Dwa czternastowieczne zegary na skarpie tamtejszego kościoła mają kamienne tarcze z tak zwaną drapaną skalą i otworem na poziomą wskazówkę.

Dla którego obserwatorium tworzył zegary słoneczne polski gnomonik Tadeusz Przypkowski?

Tadeusz Przypkowski przejął po ojcu kierowanie rodzinnym muzeum zegarów słonecznych.

Jak nazywa się przerwa w skali zegara słonecznego stosowana przy grubej wskazówce?

Jej zadaniem jest jednoznaczne wskazanie południa lokalnego, czyli pory, w której zegary słoneczne są z reguły najdokładniejsze.

Od którego roku wzorzec czasu nie nawiązuje już do ruchu Ziemi względem Słońca?

Ruch ten okazał się zbyt niestabilny jak na współczesne potrzeby, choć czas uniwersalny wciąż bywa nieznacznie korygowany.

Jaka grecka nazwa najściślej określa biegunową wskazówkę zegara słonecznego?

Słowo to znaczy po grecku oś lub słupek. Nazwa „gnomon” w ścisłym sensie pasuje tylko do wskazówki pionowej albo poziomej.

Na globusie którego astronoma umieszczono zegar słoneczny z 1480 roku z Collegium Maius?

Zegar znajduje się na poziomej płycie globusa, przechowywanego w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.

Z którego roku pochodzi zabytkowy zegar słoneczny w Ogrodzie Saskim w Warszawie?

To zegar wolnostojący o poziomej tarczy – w takiej postaci wykonywano tego rodzaju zegary najczęściej.