Wygenerowany po polsku przez AI na podstawie naszego angielskiego quizu; źródła prowadzą do polskiej Wikipedii.
Zegar słoneczny odmierza czas cieniem wskazówki i należy do najstarszych przyrządów pomiarowych. Przez stulecia był podstawowym wzorcem czasu, a regulowano według niego nawet zegary mechaniczne. Quiz sprawdza wiedzę o historii zegarów słonecznych, ich budowie i rodzajach, a także o poprawkach potrzebnych, by z cienia odczytać czas urzędowy. Nie brakuje pytań o polskie zabytki: od Wilanowa i Łazienek po Kraków, Gdańsk i muzeum w Jędrzejowie.
Wszystkie 30 pytań z odpowiedziami i wyjaśnieniami. Zagraj w quiz
Q 01Co pełni funkcję gnomonu w interaktywnym zegarze słonecznym umieszczonym na ziemi?
sam użytkownik
Wystarczy stanąć w oznaczonym miejscu tarczy, a godzinę na skali czasu wskaże własny cień.
Q 02Którą gwiazdę wskazuje w przybliżeniu biegunowa wskazówka zegara na półkuli północnej?
Gwiazdę Polarną
Wskazówka ta celuje w biegun niebieski, dlatego leży w płaszczyźnie lokalnego południka.
Q 03Która współczesna odmiana zegara słonecznego wyświetla godzinę bez własnego źródła zasilania?
cyfrowy
Znane są dwa sposoby budowy takiego zegara: system masek albo technika światłowodowa.
Q 04Który warszawski gmach ma przed sobą interaktywny zegar słoneczny na chodniku?
Pałac Kultury i Nauki
Tarcza takiego zegara leży bezpośrednio na powierzchni ziemi, a stałej wskazówki nie ma w nim wcale.
Q 05W którym mieście znajduje się największe w Polsce muzeum zegarów słonecznych?
Jędrzejów
Założył je Feliks Przypkowski. Pod względem liczebności zbiorów placówka zajmuje trzecie miejsce na świecie.
Q 06Upowszechnienie czego w XX wieku odebrało zegarom słonecznym znaczenie praktyczne?
radia
Od tej pory liczą się już tylko walory dekoracyjne, zabytkowe i edukacyjne dawnych czasomierzy.
Q 07Co mierzy się, odczytując czas z zegara słonecznego typu wysokościowego?
długość cienia
Takie zegary są prostsze i tańsze od azymutalnych, ale działają tylko na niewielkim obszarze, dla którego je zaprojektowano.
Q 08Równolegle do czego ustawia się biegunową wskazówkę zegara słonecznego?
osi obrotu Ziemi
Takie ustawienie wprowadzono w XIV wieku. Dzięki niemu zegar słoneczny zaczął wskazywać godziny równe, jak ówczesne zegary wieżowe.
Q 09Jak nazywa się poprawka wyrażająca różnicę między średnim a prawdziwym czasem słonecznym?
równanie czasu
Jej wartość waha się w ciągu roku od około +15 do około −15 minut.
Q 10Jak nazywa się dziedzina wiedzy o konstruowaniu i używaniu zegarów słonecznych?
gnomonika
Gdy we wczesnośredniowiecznej Europie dorobek helleński uległ zapomnieniu, wiedza ta przetrwała i rozwijała się w kulturze arabskiej.
Q 11Gdzie w Egipcie odkryto w 2013 roku gnomon uznawany za najstarszy zegar słoneczny?
Dolina Królów
Tarczę tego znaleziska wykonano na ceramicznej tabliczce i wyskalowano w godzinach nierównych; datuje się ją na XIII wiek p.n.e.
Q 12Czym tradycyjnie opisuje się linie deklinacyjne kalendarza na zegarze słonecznym?
znakami zodiaku
Linie te rozmieszcza się zwykle co około 30 dni, bo datę da się w ten sposób wyznaczyć tylko z dokładnością do kilku dni.
Q 13Czemu równy jest kąt nachylenia wskazówki biegunowej zegara słonecznego do horyzontu?
szerokości geograficznej
Q 21Pod koniec którego wieku w Polsce przyjął się system pomiaru czasu podobny do dzisiejszego?
XVII
Wcześniej używano różnych systemów, czasem jednocześnie – stąd kilka skal godzinowych na zegarze Ratusza Głównomiejskiego w Gdańsku.
Q 22Który papież nakazał w latach 604–606 umieszczać zegar słoneczny na każdym kościele?
Sabinian
Chodziło o przestrzeganie godzin kanonicznych, czyli pór modlitw nakazanych przez liturgię. Ogłaszano je biciem dzwonów.
Q 23Z biblijną historią uzdrowienia którego króla wiąże się wzmianka o zegarze słonecznym?
Ezechiasza
Opowieść tę zawiera Stary Testament: Druga Księga Królewska oraz Księga Izajasza.
Dlatego kąt między wskazówką a tarczą zależy od rodzaju zegara i od miejsca, w którym go ustawiono.
Q 14Ile stopni dzieli sąsiednie linie godzinowe na tarczy leżącej w płaszczyźnie równika?
15°
Stała skala takiego zegara przypomina 24-godzinną tarczę zegara mechanicznego, zwaną wielkim zegarem.
Q 15Jakim określeniem nazywano powszechnie zegar słoneczny w dawnej polszczyźnie?
kompas słoneczny
Nazwa podkreślała znaczenie ustawienia przyrządu względem stron świata i odróżniała go od zegara mechanicznego.
Q 16Który rodzaj zegara słonecznego jako jedyny ma podziałkę liniową?
równikowy
Kąty między jego liniami godzinowymi są zawsze jednakowe, dlatego nazywa się go uniwersalnym: działa w dowolnej lokalizacji.
Q 17Który zaawansowany rodzaj zegara słonecznego może wskazywać czas średni, a nawet strefowy?
analemmatyczny
Poprawkę uwzględniono w samej konstrukcji: na ścianach stosuje się zwykle pofalowane linie godzinowe zamiast prostych.
Q 18Jak nazywa się antyczny zegar słoneczny z tarczą wykreśloną wewnątrz półkolistej czaszy?
skaphe
Najstarszy znany egzemplarz, z III wieku p.n.e., znaleziono w pobliżu fenickiego Tyru, czyli dzisiejszego Suru w południowym Libanie.
Q 19Jak nazywa się wyróżniony punkt wskazówki zegara słonecznego, który wskazuje datę?
nodus
Zwykle nadaje mu się charakterystyczny kształt, na przykład okrągłego otworu w osłonie o formie krzyża.
Q 20Który rodzaj zegara słonecznego ma skalę godzinową w postaci równoległych kresek?
biegunowy
Jego tarcza leży w płaszczyźnie równoległej do wskazówki, więc upływ czasu mierzy zmiana odległości, a nie kąta między liniami.
Q 24W której miejscowości znajdują się uważane za najstarsze w Polsce zegary słoneczne?
Strożyska
Dwa czternastowieczne zegary na skarpie tamtejszego kościoła mają kamienne tarcze z tak zwaną drapaną skalą i otworem na poziomą wskazówkę.
Q 25Dla którego obserwatorium tworzył zegary słoneczne polski gnomonik Tadeusz Przypkowski?
Greenwich
Tadeusz Przypkowski przejął po ojcu kierowanie rodzinnym muzeum zegarów słonecznych.
Q 26Jak nazywa się przerwa w skali zegara słonecznego stosowana przy grubej wskazówce?
luka południowa
Jej zadaniem jest jednoznaczne wskazanie południa lokalnego, czyli pory, w której zegary słoneczne są z reguły najdokładniejsze.
Q 27Od którego roku wzorzec czasu nie nawiązuje już do ruchu Ziemi względem Słońca?
1967
Ruch ten okazał się zbyt niestabilny jak na współczesne potrzeby, choć czas uniwersalny wciąż bywa nieznacznie korygowany.
Q 28Jaka grecka nazwa najściślej określa biegunową wskazówkę zegara słonecznego?
polos
Słowo to znaczy po grecku oś lub słupek. Nazwa „gnomon” w ścisłym sensie pasuje tylko do wskazówki pionowej albo poziomej.
Q 29Na globusie którego astronoma umieszczono zegar słoneczny z 1480 roku z Collegium Maius?
Marcina Bylicy
Zegar znajduje się na poziomej płycie globusa, przechowywanego w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.
Q 30Z którego roku pochodzi zabytkowy zegar słoneczny w Ogrodzie Saskim w Warszawie?
1863
To zegar wolnostojący o poziomej tarczy – w takiej postaci wykonywano tego rodzaju zegary najczęściej.