Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
De nulmeridiaan is de lijn van nul graden lengte, het vertrekpunt voor elke plaatsbepaling op aarde. Die lijn is een keuze: eeuwenlang had bijna elk land zijn eigen nullijn, van Parijs en Rome tot Amsterdam. Deze quiz loopt van de Griekse geografen en de cartografen uit de Lage Landen naar de conferentie die Greenwich tot wereldstandaard maakte, en verder naar satellieten, atoomklokken en de nullijnen op de maan en Mars.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Vanaf welke lijn worden breedtegraden naar het noorden en zuiden geteld?
Evenaar
Lengtegraden tellen juist naar het oosten en westen. Samen met eventueel de hoogte leggen die twee eenheden elke plaats op aarde eenduidig vast.
Q 02In hoeveel lengtegraden is de omtrek van de aarde verdeeld?
360
De graden worden vanaf de nullijn in twee richtingen geteld: oosterlengte en westerlengte. Elke graad is weer onder te verdelen in minuten en seconden.
Q 03Hoeveel boogminuten telt één graad?
60
Een boogminuut is op zijn beurt weer verdeeld in boogseconden. Brussel ligt zo op 4 graden, 21 minuten en 17 seconden oosterlengte.
Q 04In welk jaar werd de meridiaan van Greenwich gekozen als wereldwijde nulmeridiaan?
1884
In de praktijk wordt tegenwoordig meestal de IERS-referentiemeridiaan gebruikt, die een klein stukje van de lijn door Greenwich afwijkt.
Q 05Uit welk land kwam het kompas, dat Europa eind twaalfde eeuw bereikte?
China
Dat de kompasnaald naar een magnetische pool wijst die niet precies samenvalt met de geografische pool, was in die tijd nog onbekend.
Q 06Wat betekent het Latijnse woord meridies, waarvan 'meridiaan' is afgeleid?
Middag
Een meridiaan wordt vastgesteld aan de hand van het moment waarop de zon haar hoogste punt bereikt. Om 12.00 uur werd op zee ook de scheepsklok afgesteld.
Q 07Welke schrijver liet zijn verteller aan kapitein Nemo vragen welke nulmeridiaan hij gebruikt?
Jules Verne
De verteller hoopt zo te ontdekken uit welk land de kapitein komt. Die trapt er niet in en noemt de meridiaan van Parijs, omdat zijn gast een Fransman is.
Q 08In welke stad staat de toren die het referentiepunt is van de Rijksdriehoeksmeting?
Amersfoort
Het gaat om de spits van de Onze Lieve Vrouwetoren. Het stelsel is het officiële coördinatenstelsel van Nederland en wordt onderhouden door het Kadaster.
Q 09Hoeveel graden geografische lengte komen overeen met één uur tijdsverschil?
15
Wie tussen twee plaatsen een uur tijdsverschil meet, weet dus hoe ver ze in lengte uit elkaar liggen. In de Griekse oudheid gebruikte men daarvoor onder meer maansverduisteringen.
Q 10Voor het verdrag van welke plaats werd in 1494 een lijn door de Atlantische Oceaan getrokken?
Tordesillas
De lijn scheidde de koloniale invloedssferen van Spanje en Portugal. Cartografen van beide landen gebruikten haar nog enige tijd als nullijn.
Q 11Welke koning gaf in 1666 opdracht voor de bouw van een nieuw Frans observatorium?
Lodewijk XIV
Het nauwkeurig meten van lengtegraden moest een van de hoofdtaken van de instelling worden. Op midzomerdag 1667 werden de contouren ervan in de grond getekend.
Q 12Welke archipel gold na zijn herontdekking rond 1300 als de gezegende eilanden van Ptolemaeus?
Canarische Eilanden
In de Griekse mythologie werden die eilanden ook met het paradijs geassocieerd. Verschillende eilandengroepen hebben er kandidaat voor gestaan.
Q 13In welk Kuifje-album wordt eerst verkeerd gezocht doordat men de meridiaan van Greenwich neemt?
De schat van Scharlaken Rackham
Q 21Welke Griekse geleerde bedacht de methode om lengte te schatten met maansverduisteringen?
Hipparchus
Hij voerde ook als eerste een systeem van graden, minuten en seconden in om de aarde te verdelen, en gebruikte een meridiaan van Rhodos als nullijn.
Q 22Welke astronoom stelde in 1725 vast dat de meridiaankijker in Greenwich niet stabiel stond?
Edmond Halley
Hij verplaatste het instrument, en daarmee de meridiaan, iets meer dan 1,8 meter naar het oosten.
Q 23Tot welk jaar gebruikten de Fransen de meridiaan van Parijs voor hun tijdrekening?
1911
Voor de navigatie bleef de eigen lijn zelfs tot 1914 in gebruik. Pas daarna sloot het land zich aan bij de wereldstandaard.
Het album van Hergé verscheen in 1944. De schat blijkt pas vindbaar met de meridiaan van Parijs, die ridder Hadoque gebruikte.
Q 14Waar loopt de nulmeridiaan die voor de maan is gekozen?
Midden door de zichtbare kant
Net als op aarde is zo'n keuze in wezen willekeurig. Ook voor andere manen, voor planeten en zelfs voor de zon zijn nullijnen vastgelegd.
Q 15Welke Amsterdamse toren diende in Nederland vroeger als referentie voor de meridiaan?
Westertoren
Oorspronkelijk werd de meridiaan van Amsterdam berekend in de sterrenwacht boven op Felix Meritis, de 'tempel van de Verlichting'.
Q 16Door welke stad liet Eratosthenes zijn nullijn lopen?
Alexandrië
De geleerde uit de derde eeuw voor Christus hield zich als eerste bezig met het berekenen van geografische lengte en breedte. Het was de stad waar hij woonde en werkte.
Q 17Welk eiland zagen de eerste drukkers van Ptolemaeus als het meest westelijke gezegende eiland?
Ferro
Die drukkers gelden daarom als de naamgevers van een nullijn die tot ver daarna algemeen in gebruik bleef, op sommige landkaarten zelfs tot in de eenentwintigste eeuw.
Q 18Hoeveel meter ligt de IERS-referentiemeridiaan in Greenwich ongeveer van de oude meridiaan af?
102
In hoekmaat is dat 5,3 boogseconden naar het oosten. De nieuwe lijn was gekoppeld aan een voorganger van het ITRS, waarvan men dacht dat die op Greenwich was geijkt.
Q 19Welke Engelse astronoom legde in 1685 de meridiaan van Greenwich vast?
John Flamsteed
Daarna schoof de lijn nog een paar keer iets naar het oosten, telkens wanneer er een nieuwere meridiaankijker werd aangeschaft.
Q 20Welke astronoom legde de meridiaan van Greenwich in 1851 vast op de huidige positie?
George Biddell Airy
Eerder had James Bradley, de derde Astronomer Royal, al een nieuw instrument gekregen en dat opnieuw iets naar het oosten geplaatst.
Q 24Welke vloeistof werd gebruikt om de meridiaankijker van Greenwich verticaal op te stellen?
Kwik
In augustus 2015 werd aangetoond dat het bad werd beïnvloed door lokale afwijkingen in het zwaartekrachtveld van de aarde.
Q 25Sinds welk jaar geldt de IERS-referentiemeridiaan als wereldstandaard?
1984
Ten opzichte van die standaard ligt de meridiaan van Greenwich iets meer dan vijf boogseconden westelijker.
Q 26Door welk Canarisch eiland trok Mercator aanvankelijk zijn nulmeridiaan?
Fuerteventura
Later legde hij zijn nullijn zo dat ook de Azoren erop lagen. De invloed van Ptolemaeus was in beide gevallen nog goed herkenbaar.
Q 27Welke Indiase stad gaf haar naam aan een meridiaan die al vanaf de vierde eeuw in gebruik was?
Ujjain
Indiase astronomen gebruikten de lijn alleen als ijkpunt voor de tijdmeting. Arabische geografen legden de stad zo'n 10 graden te ver naar het westen en noemden haar Arin.
Q 28Naar welk Kaapverdisch eiland verplaatste Mercator in 1569 zijn nulmeridiaan?
Boa Vista
De lijn lag in een gebied waar de waargenomen kompasafwijkingen klein of zelfs nul waren: het idee van een magnetische meridiaan.
Q 29Welke Engelse wiskundige toonde in 1635 aan dat het aardmagnetisch veld niet statisch is?
Henry Gellibrand
Omdat de magnetische polen steeds iets verschuiven, kwam er goeddeels een eind aan het idee van een magnetische meridiaan.
Q 30Welke dichter en filosoof bedacht in de twaalfde eeuw het concept van een datumgrens?
Juda Halevi
De Joods-Spaanse denker wilde zo bepalen wie wanneer de sabbat diende te houden. Zijn grens veronderstelt een nullijn die 90° westelijker ligt.