Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Etymologie is de tak van de taalkunde die uitzoekt waar woorden vandaan komen. Waarom heeft het Duits een z waar het Nederlands een t heeft, en hoe kan koffie in het Pools kawa en in het Turks kahve heten? De quiz begint bij de grondbeginselen: erfwoorden, leenwoorden, klanknabootsingen en de klankwetten waarmee taalwetenschappers verwantschap bewijzen. Daarna volgt een verhaal uit de praktijk: het woord robot, dat in 1920 in een Tsjechisch toneelstuk werd geboren en sindsdien de hele wereld over is gegaan.
Alle 22 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Wat bestudeert de etymologie als deelgebied van de taalkunde?
Herkomst van woorden
Wie dit vak bedrijft heet een etymoloog; veel etymologen werken bij uitgeverijen van woordenboeken en encyclopedieën.
Q 02Wat is de Duitse cognaat van het Nederlandse woord 'hout'?
Holz
Waar het Nederlands een t heeft, staat in het Duits systematisch een ts-klank, geschreven als z; vergelijk ook snuit en Schnauze.
Q 03Hoe heet een woord dat een geluid nabootst, zoals koekoek?
Onomatopee
Zulke woorden lijken in veel talen op elkaar, maar trotseren de klankwetten: ze zijn geen cognaten.
Q 04Welke Tsjechische schrijver gebruikte het woord robot voor het eerst, in een toneelstuk uit 1920?
Karel Čapek
In een ingezonden brief uit 1933 vertelde hij dat het woord eigenlijk door zijn broer was verzonnen.
Q 05Uit welke taal hebben vele talen het woord 'tank' overgenomen?
Engels
In het Duits werd het daarom niet 'Zank': de ontlening vond pas plaats na de klankverandering van t naar z.
Q 06In welke taal heet koffie 'kahve'?
Turks
Het woord is een zwerfwoord: het sprong van taal naar taal mee met het product zelf.
Q 07In welke taal heet de koekoek 'kukułka'?
Pools
In het Hongaars heet de vogel kakukk en in het Italiaans cuculo; elke taal liet zich apart inspireren door de roep van de vogel.
Q 08In welk jaar werd het toneelstuk R.U.R., waarin het woord robot werd geïntroduceerd, geschreven?
1920
Dertien jaar later legde de schrijver in een dagblad uit wie het woord werkelijk had bedacht.
Q 09Wat betekent het Griekse lógos in de samenstelling etymologie?
Leer
Het eerste deel van de samenstelling, étymon, is zelf weer afgeleid van een Grieks bijvoeglijk naamwoord.
Q 10Hoe noemt men een woord dat steeds van de ene taal naar de andere is overgesprongen?
Zwerfwoord
Zulke woorden horen vaak bij producten die zich geleidelijk over de wereld hebben verspreid, zoals koffie.
Q 11Hoe noemt men verwante woorden die zich in twee talen uit hetzelfde woord in de brontaal hebben ontwikkeld?
Cognaten
Wanneer twee talen veel van zulke woorden delen, is het waarschijnlijk dat ze uit één en dezelfde brontaal zijn ontstaan.
Q 12Hoe heet een systematische uitspraakverandering in een bepaald taalgebied in een bepaalde periode?
Klankwet
Het opsporen en plaatsen ervan is een van de belangrijkste activiteiten in de historische taalkunde.
Q 13Met welk teken geven taalwetenschappers een gereconstrueerde, nooit opgeschreven woordvorm weer?
Asterisk
Zulke vormen worden gereconstrueerd door klankwetten te extrapoleren.
Q 21Welke nationaliteit had de etymoloog Albert Carnoy (1878-1961)?
Belg
Een andere bekende etymoloog uit hetzelfde land was Jean Haust, die leefde van 1868 tot 1946.
Q 22In welk jaar werd de Nederlandse etymologe Nicoline van der Sijs geboren?
1955
Zij is een van de bekendste Nederlandse etymologen, naast de in 1964 overleden Jan de Vries.
Q 14In welke moderne taal zijn op die manier vrij veel doubletten uit het Latijn ontstaan?
Frans
Een doublet ontstaat als hetzelfde bronwoord zich op twee manieren ontwikkelt of later nog eens in een andere vorm wordt geleend.
Q 15Hoeveel categorieën onderscheidt een etymoloog bij woorden die in vorm en betekenis overeenstemmen?
Vier
In de eerste twee categorieën is sprake van etymologische verwantschap, in de laatste twee niet.
Q 16Welke geleerde schreef het encyclopedische werk Etymologiae, dat eeuwenlang veel werd geraadpleegd?
Isidorus van Sevilla
In dat werk probeerde hij informatie over allerlei zaken te relateren aan de oorspronkelijke betekenis van een woord.
Q 17In welke eeuw werd een groot aantal klankwetten voor de Indo-Europese talen vastgelegd?
19e eeuw
Met zulke regels kunnen hele reeksen verschillen tussen verwante woorden worden verklaard, bijvoorbeeld tussen Nederlands en Duits.
Q 18Hoe heet het verschijnsel waarbij één woord uit de brontaal zich op twee manieren in een taal ontwikkelt?
Doublet
Het gebeurt ook wanneer een woord later nog eens in een andere vorm uit dezelfde brontaal wordt geleend.
Q 19Door welke verschuiving werd de oorspronkelijke t in het Hoogduits een z?
Tweede Germaanse klankverschuiving
Die regel werd vastgesteld met behulp van oude documenten en woorden die lang geleden door andere talen aan het Duits zijn ontleend.
Q 20Tot welke categorie rekent een etymoloog gelijkenissen als het Chinese mā en het Nederlandse mama?
Elementaire begrippen
Het gaat om de eerste woorden die een kind leert, dus de klanken moeten heel eenvoudig te articuleren zijn.