Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
De ijzertijd is het laatste tijdvak van de prehistorie: ijzer verdrong brons als materiaal voor wapens en gereedschap. Waar en wanneer dat gebeurde, verschilde sterk per streek. Deze quiz gaat over het nieuwe metaal zelf, over het begin en einde van de ijzertijd in Europa en de Lage Landen, en over de Hallstattcultuur met haar grafheuvels, wagengraven en mijnen. Van makkelijke instappers tot vragen voor echte archeologiefans.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Welke periode van de prehistorie ging direct aan de ijzertijd vooraf?
Bronstijd
De naam ijzertijd verwijst naar het veelvuldige gebruik van ijzer bij het maken van metalen voorwerpen.
Q 02De komst van welk volk markeert het einde van de ijzertijd in de Lage Landen?
Romeinen
Dat gebeurde rond het begin van onze jaartelling.
Q 03Voor welk wapen werd in de ijzertijd bij uitstek ijzer gebruikt?
Zwaard
Ook voor gereedschap kreeg ijzer de voorkeur boven het oudere brons.
Q 04Van welk metaal waren de sieraden die de doden van de Hallstattcultuur vaak droegen?
Goud
De doden kregen bovendien kostbare voorwerpen mee, onder meer uit het Middellandse Zeegebied.
Q 05Uit welke bron kwam het enige ijzer dat de mens oorspronkelijk kende?
Meteorieten
Dit ijzer was een zeldzaamheid; het duurde lang voordat men leerde het metaal uit zijn erts vrij te maken.
Q 06Waardoor zijn veel ijzeren voorwerpen uit de prehistorie bijna volledig vergaan?
Snelle corrosie
Brons blijft in de bodem veel beter bewaard; ijzer overleeft alleen als het toevallig onder zeer gunstige omstandigheden ligt.
Q 07Welk voordeel had ijzer ten opzichte van brons in de prehistorie?
De grondstof komt op veel meer plaatsen voor
Brons is harder en daardoor op zich beter geschikt voor wapens en gereedschap, maar het was veel moeilijker te krijgen.
Q 08Waarvoor bleef brons ook in de ijzertijd een belangrijk materiaal?
Sieraden en siervoorwerpen
Vooral armbanden en paardentuig werden nog van brons gemaakt.
Q 09Van welk lichaamsdeel worden in graven van de Hallstattcultuur vaak kleimodelletjes gevonden?
Handen
Soms zijn op dezelfde manier ook andere voorwerpen in het klein nagemaakt.
Q 10Rond welk jaar v.Chr. laat men de ijzertijd in Midden-Europa beginnen?
800
Het begin valt samen met de opkomst van de Hallstattcultuur, onder invloeden uit de oostelijke steppen.
Q 11Rond welk jaar v.Chr. begon de ijzertijd het vroegst, onder meer in Griekenland en India?
1200
Ook de Levant hoorde bij de streken waar het ijzer zo vroeg zijn intrede deed.
Q 12Welke lijkbezorging was in de zevende eeuw v.Chr. nog heel gewoon in de Hallstattcultuur?
Crematie
De resten gingen in urnen, die vervolgens in de grafheuvel werden bijgezet.
Q 13Welk metaal komt, anders dan ijzer, wel vaak als vrij metaal in gedegen vorm voor?
Koper
Juist doordat ijzer zelden in gedegen vorm voorkomt, bleef het lange tijd een weinig gebruikt metaal.
Q 14In welke deelstaat ligt het dorp waarnaar de Hallstattcultuur is genoemd?
Q 21Welke vrouwenfiguur draagt de Cultuswagen van Strettweg, naast ruiters, bediendes en paarden?
Godin
De vierwielige kar uit de 7e eeuw v.Chr. werd in Zuidoost-Oostenrijk gevonden en staat nu in een museum in Graz.
Q 22Welke periode sluit zonder culturele onderbreking aan op de Hallstattperiode?
La Tène-periode
Naar sommige vindplaatsen uit die latere tijd verwezen klassieke schrijvers al met namen als Keltoi, Celtae en Galli.
Q 23Waarvoor werden de bronzen situlae uit Centraal-Europa oorspronkelijk gemaakt?
Wijn mengen met water
Deze emmers kwamen via handel naar Nederland, waar negen exemplaren zijn gevonden.
Opper-Oostenrijk
De beschaving liet sporen na van Zuid-Duitsland en Zwitserland tot Noord-Italië, Tsjechië en Hongarije.
Q 15Voor welke twee gebieden wordt de term ijzertijd in de praktijk gebruikt?
Europa en West-Azië
Een groot deel van West-Azië bevond zich in die periode al in de historische tijd.
Q 16Welke betekenis had de wagen in de Hallstattcultuur waarschijnlijk?
Religieuze
In de graven liggen ook veel symbolische wieltjes; waarom die werden meegegeven, is niet geheel duidelijk.
Q 17Van welk materiaal was het kleurrijke servies in de graven van rijke Hallstattmannen?
Aardewerk
In de eeuw daarna maakte dit servies plaats voor servies van brons.
Q 18In welke houding werden sommige doden van de Hallstattcultuur op hun wagen begraven?
Zittend
Deze manier van begraven bleef ook in de daaropvolgende periode gebruikelijk.
Q 19Hoe worden de grote bronzen vaten uit de graven van de Hallstattcultuur ook wel genoemd?
Kraters
Waar deze vaten precies voor dienden, is niet helemaal duidelijk.
Q 20Waarmee ging de overgang naar de ijzertijd in het oostelijke Middellandse Zee-bekken gepaard?
Grote politieke verschuivingen
In dit deel van de wereld brak het ijzeren tijdperk eeuwen eerder aan dan in Midden-Europa.
Q 24Bij welke plaats ligt het Holtingerveld, met de vroegste ijzersporen van Noord-Nederland?
Havelte
In een graf uit de 6e eeuw v.Chr. lagen daar ijzeren speerpunten en paardenbitten; in het zuiden van het land was ijzer toen al gangbaar.
Q 25Uit welke lokale cultuur kwam de Hallstattcultuur voort?
Urnenveldencultuur
Bij die overgang speelde Thraco-Cimmerische invloed een rol; daarna groeide de cultuur uit tot een Keltische stam.
Q 26Bij welke rivier ligt Waldalgsheim, waar een wagengraf voor een vrouw is gevonden?
Rijn
Het graf lag dicht bij de stad Bingen; het lichaam zelf was verdwenen.
Q 27Wie deed als eerste systematische opgravingen in het grafveld bij Hallstatt?
Johann Georg Ramsauer
Hij werkte in opdracht van het keizerlijke munt- en antiekenkabinet en legde in totaal 980 graven bloot.
Q 28Wat betekent het Germaanse woord waarvan „vorst” in vorstengraf is afgeleid?
Voorste, eerste
De belangrijkste mensen in de samenleving kregen een eigen grafheuvel; zulke heuvels heten nu vorstengraven.
Q 29Rond welk jaar v.Chr. eindigde Hallstatt D, de laatste fase van de Hallstattcultuur?
450
Samen met de voorgaande fase C vormt D het ijzertijddeel van deze cultuur; de fasen A en B zijn ouder.
Q 30In welk jaar werd in de mijn van Hallstatt een gemummificeerde mijnwerker gevonden?
1734
De man leefde ergens tussen de 6e en de 4e eeuw voor onze jaartelling; de vondst werd vernietigd voordat de moderne wetenschap haar kon onderzoeken.