Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Het kompas is een van de oudste navigatie-instrumenten ter wereld. Het begon in China als een naar het zuiden wijzende lepel en groeide via de Arabieren en de Europese zeevaart uit tot het magnetische scheepskompas, het gyrokompas en de sensor in je smartphone. Deze quiz test je kennis van de werking van het kompas: de afwijkingen waarmee een navigator rekening houdt, de indeling van de kompasroos en de verschillende kompastypen. Ook de geschiedenis komt aan bod, van de sīnán en het boek Pingzhou Ke Tan tot de gyroscopische koersaanwijzer in vliegtuigen.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Waar is de variatie zo groot dat een magnetisch kompas geheel onbruikbaar is?
Bij de polen
Elders op de wereld kunnen variaties tot tientallen graden optreden.
Q 02Waarom is een magnetisch kompas in vliegtuigen en op schepen nog altijd wettelijk verplicht?
Als noodvoorziening
Voor normaal gebruik is het magnetisch kompas in vliegtuigen verdrongen door moderne en geavanceerde navigatiesystemen.
Q 03Via welk volk verspreidde het gebruik van het kompas zich in de 12e eeuw naar Europa?
Arabieren
Het scheepskompas werd in Europa vervolgens pas vanaf het midden van de 14e eeuw algemeen toegepast.
Q 04Hoe heet de lokale afwijking tussen het magnetische en het geografische noorden ook wel?
Declinatie
Deze afwijking, ook variatie genoemd, moet worden verrekend bij het uitzetten van een richting en verandert meestal maar langzaam.
Q 05Welke richting geeft een gyroscopisch kompas aan?
Ware noorden
De snel draaiende tol stelt zijn as evenwijdig aan de aardas en blijft daarna in dezelfde richting staan.
Q 06In welke vorm verscheen het kompas voor het eerst in China, als de sīnán?
Lepel
Het voorwerp wees naar het zuiden en werd gebruikt voor geomantiek, niet voor navigatie.
Q 07Hoe heet het gyroscopisch werkende instrument waarmee vliegtuigen zijn uitgerust?
Koersaanwijzer
Het instrument verschilt weinig van het gyrokompas uit de scheepvaart, maar moet handmatig in de juiste richting worden ingesteld.
Q 08In welke richting loopt de gradenverdeling van een modern kompas, anders dan in de wiskunde?
Rechtsom
De hoofdstreken Noord, Oost, Zuid en West worden op de roos doorgaans met een letter aangegeven.
Q 09Hoe is een scheepskompas opgehangen zodat het op een slingerend schip bruikbaar blijft?
Cardanisch
Het scheepskompas is een specifieke uitvoering van het magnetische kompas, dat een vrij opgehangen magneet naar het aardmagnetisch veld laat draaien.
Q 10Hoe heet de kompasafwijking die naast de variatie bestaat en vooral op ijzeren schepen speelt?
Deviatie
Het metaal van het schip beïnvloedt het magnetisch veld waarnaar het kompas zich richt.
Q 11Welke trillende microelektronica vervangt in mobiele telefoons de gyroscopische tol?
MEMS
Dit soort gyroscopische versnellingsmeters zit behalve in schepen ook in gameconsoles.
Q 12Waarop dreven de oudste navigatiekompassen, stukken gemagnetiseerd ijzer, in het water?
Plankje
Verbeteringen zoals een staafmagneet, een betere ophanging en de kompasroos volgden pas later.
Q 13Waarvoor maakt het uitbalanceren een kompas gevoeliger, wat vooral in een vliegtuig een bezwaar is?
Versnellingen
Bij een koers naar het oosten of westen brengt gas geven of afremmen de naald daardoor in beweging.
Q 21Hoe groot is de kompasvariatie in Nederland momenteel ongeveer?
2° oost
Daardoor valt het magnetische noorden in Nederland bijna samen met het geografische noorden.
Q 22Van welk meetinstrument is een fibre optic gyrokompas een toepassing?
Interferometer
Het meet de faseverschuiving van twee tegen elkaar in roterende lichtbundels in een draaiende spoel van glasvezel.
Q 23In hoeveel delen was de kompasroos uiteindelijk maximaal verdeeld?
64
Daarmee voldeed de roos aan de toenmalige behoefte om de koers te bepalen.
Q 24In hoeveel duizendsten (mils) is de roos van een militair kompas soms verdeeld?
Q 14Hoe heet het verschijnsel dat magnetische veldlijnen niet evenwijdig aan het aardoppervlak lopen?
Inclinatie
Het is de derde afwijking waarmee een magnetisch kompas te maken heeft, naast de variatie en de invloed van het schip zelf.
Q 15In hoeveel streken was de roos van de oudste kompassen uit de 13e tot 15e eeuw verdeeld?
acht
In de 16e eeuw werd het aantal streken verdubbeld, en later nog eens en nog eens.
Q 16Wat wil de noordkant van een kompasnaald op het noordelijk halfrond van nature doen?
Naar beneden duiken
Op het zuidelijk halfrond helt het aardmagnetisch veld juist naar het zuiden.
Q 17In welke vorm van navigatie zijn gyrokompassen ook in de ruimte nog te gebruiken?
Traagheidsnavigatie
In de ruimte zijn ze niet meer noordzoekend, omdat ze de aardrotatie daar niet meer ondervinden.
Q 18Hoe wordt het duiken van een kompasnaald op één halfrond eenvoudig gecompenseerd?
Tegenoverliggende kant verzwaren
Het nadeel is dat zo'n kompas daardoor minder bruikbaar wordt op het andere halfrond.
Q 19Welke termen gebruikt men tegenwoordig om spraakverwarring over de magneetpolen van de aarde te vermijden?
Arctische en antarctische
De verwarring ontstaat doordat de magneetpool bij de geografische noordpool fysisch gezien een magnetische zuidpool is.
Q 20Vanaf ongeveer welk jaar werd het scheepskompas in Europa algemeen toegepast?
1350
Het gebruik van het kompas had Europa zo'n twee eeuwen eerder via de Arabische wereld bereikt.
6400
Eén mil komt vrij goed overeen met een meter op een kilometer afstand, handig voor de artillerie bij het inschieten.
Q 25Hoe heet het compenseren van een scheepskompas door kleine magneetjes in de buurt aan te brengen?
Stellen
Daarna wordt op een aantal gelijkmatig over de cirkel verdeelde koersen de miswijzing bepaald en in een tabel bij het kompas bewaard.
Q 26Van welk natuurkundig effect maakt het ringlasergyrokompas gebruik?
Sagnac-effect
Het ringlasergyrokompas meet het frequentieverschil van twee tegen elkaar in roterende lichtbundels.
Q 27Hoe noemt men de kleine hoek tussen het gyronoorden en het echte noorden van een gyrokompas?
Totale fout
Gyroscopische kompassen houden een ingestelde richting vast ten opzichte van een ver punt in de ruimte, maar vertonen toch een klein verloop.
Q 28Uit welke eeuw stamt de vaststelling uit het Demonendal dat zeilsteen ijzer aantrekt?
4e eeuw v.Chr.
De waarneming wordt toegeschreven aan de Meester uit het Demonendal, lang voor het kompas op zee werd gebruikt.
Q 29Wie schreef in 1117 Pingzhou Ke Tan, met de vroegste vermelding van een kompas op zee?
Zhu Yu
De titel van het boek betekent ‘Tafelgesprekken van Pingzhou’.
Q 30Welke geleerde stelde in de 1e eeuw v.Chr. de tekstenverzameling Hanfeizi Youdu samen?
Liu Xiang
Uit die tekstenverzameling blijkt, naast bewaarde exemplaren, het bestaan van de Chinese zuidwijzende sīnán.