Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Een zonnewijzer leest de tijd af aan een schaduw. Dat klinkt eenvoudig, maar achter de stand van de stijl en de loop van de uurlijnen zit verrassend veel sterrenkunde. Deze quiz gaat over de soorten zonnewijzers, van equatoriaal tot analemmatisch, over het verschil tussen zonnetijd en kloktijd en over bijzondere exemplaren in Nederland en Vlaanderen. Ook het reusachtige Horologium van keizer Augustus in Rome komt aan bod.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01In welk land werd de oudst bekende zonnewijzer gevonden?
Egypte
Het instrument dateert van omstreeks 1500 v.Chr. en is daarmee ongeveer 3.500 jaar oud.
Q 02Hoeveel minuten loopt de klok extra voor op een zonnewijzer zodra de zomertijd geldt?
60
Die extra tijd komt boven op het verschil door de ligging ten westen van de lengtegraad waarop de kloktijd is afgestemd.
Q 03Wat geven de lijnen op een islamitische zonnewijzer aan?
gebedstijden
Meestal gaat het om de tijdstippen voor Zuhr, Asr-i evvel en Asr-i sâni; het is een zogeheten puntzonnewijzer.
Q 04Naar welke windrichting wijst de schaduw op het noordelijk halfrond precies op de middag?
noorden
De zon staat dan in haar hoogste stand van die dag, precies boven de meridiaan van de plek waar het instrument staat.
Q 05Welk type zonnewijzer wijst slechts één uur van de dag aan?
middagzonnewijzer
Het zonlicht door een opening in een glasraam, of de schaduw van een zuil of een bol, valt dan precies op één lijn.
Q 06Welke tijd geven zonnewijzers meestal aan?
ware plaatselijke tijd
Volgens die tijd is het twaalf uur op het moment dat de zon op haar hoogste punt staat.
Q 07Wat heeft een digitale zonnewijzer ondanks zijn naam niet?
elektronica
Het licht valt door spleten in twee platen en vormt zo een beeld in cijfers, net als op een digitaal uurwerk.
Q 08Waaraan moet de stijl van een zonnewijzer evenwijdig staan om het hele jaar juist te wijzen?
aardas
Zo'n stijl wijst naar de pool en heet daarom poolstijl; het is de schaduwgever van de meest voorkomende zonnewijzers.
Q 09Hoe is de lijn voor het middaguur op een horizontale zonnewijzer gericht?
noord-zuid
Bij dit type ligt het vlak met de uurlijnen plat; de lijnen en de stijl kunnen vanaf een equatoriale zonnewijzer worden doorgetrokken.
Q 10Waaraan is de hoek tussen een poolstijl en het grondvlak gelijk?
breedtegraad
Een gnomon werkt anders: daarbij staat de schaduwgever loodrecht op het vlak met de uurlijnen.
Q 11Op welk halfrond lopen de uurcijfers van een horizontale zonnewijzer tegen de klok in?
zuidelijk
Bij een verticale zonnewijzer is het precies omgekeerd: daar lopen de cijfers juist op het andere halfrond tegen de klok in.
Q 12Welke vorm heeft de omtrek waarop de uurpunten van een analemmatische zonnewijzer staan?
ellips
De precieze vorm hangt af van de plek op aarde; wie op de juiste datum gaat staan, wijst met zijn eigen schaduw het uur aan.
Q 13In welke stad staat bij de Jacobikerk de oudste zonnewijzer van Nederland?
Utrecht
De verticale zonnewijzer stamt uit 1463 en is ook een van de oudste van Europa.
Q 21Vanaf welk moment tellen de zogeheten Babylonische uren?
zonsopgang
Italische uren tellen juist vanaf de vorige ondergang van de zon; beide stammen uit de eeuwen waarin men van licht tot donker werkte.
Q 22Hoeveel minuten loopt de officiële tijd per lengtegraad westelijker meer voor op de zonnetijd?
4
Het is een van de drie oorzaken waardoor een uurwerk en een zonnewijzer in de Lage Landen niet gelijk lopen.
Q 23In welke Belgische stad ligt het Zonnewijzerpark met sinds 2000 een digitale zonnewijzer?
Genk
De tijdsaanduiding van zo'n zonnewijzer verspringt om de 5 of 10 minuten.
Op de zonnetijd van welke oostelijke lengtegraad is de officiële tijd in Nederland afgestemd?
Q 14Op welke datum valt de Vlaamse feestdag die de Marnixringzonnewijzer met een lijn aanduidt?
11 juli
Op die dag schuift de schaduw van een bolletje op de stijl van 's morgens tot 's avonds over een gebogen lijn.
Q 15In hoeveel uren verdeelde men tot omstreeks 1300 de tijd dat de zon op was?
12
Die uren waren niet het hele jaar even lang; er bestaan zonnewijzers die speciaal op zulke ongelijke uren zijn aangepast.
Q 16Hoe heet de correctie die nodig is doordat de aarde in een elliptische baan om de zon draait?
tijdsvereffening
Ze verschilt van dag tot dag: in lente en zomer blijft ze binnen 6 minuten, in de koude helft van het jaar kan ze oplopen tot 16 minuten.
Q 17Op welke plek in Rome stond het Horologium van Augustus?
Marsveld
De keizer liet er na het einde van de burgeroorlogen meerdere werken uitvoeren, waaronder een openbaar park en een mausoleum voor zijn familie.
Q 18Hoe heet de ene uurlijn van een zonnewijzer die alleen het middaguur aanwijst?
meridiaanlijn
Ze is meestal uitgevoerd als een strip op een plein, op een pad of op de vloer van een kerk.
Q 19In welke stad staat op het stationsplein een grote pijl die steeds naar de zon wijst?
Amersfoort
De constructie is geen echte zonnewijzer: ze hangt niet af van zonlicht en wijst ook bij bewolking de juiste richting aan.
Q 20In welke stad staat de poolstijl van een zonnewijzer ongeveer horizontaal?
Singapore
De stad ligt op ruim 1° noorderbreedte, vrijwel op 0°, en de helling van de stijl volgt die waarde.
15
Nederland en Vlaanderen liggen veel westelijker, rond 5° oosterlengte, waardoor de klok er flink voorloopt op de zon.
Q 25Hoe lopen de uurlijnen op een verticale zonnewijzer die precies naar het westen is gericht?
parallel
Zo'n zonnewijzer heeft geen lijn voor het middaguur en toont alleen de uren van de namiddag.
Q 26Hoeveel minuten loopt een uurwerk op 1 juli midden in Nederland voor op een zonnewijzer?
104
De som bestaat uit drie delen: de ligging op 5° oosterlengte, een kleine dagelijkse correctie en de zomertijd.
Q 27In welke techniek is de zonnewijzer op de voormalige apotheek Delacre uitgevoerd?
mozaïek
Hij staat, bijna westelijk gericht, hoog aan de trapgevel van een neogotisch gebouw en geldt als een van de mooiste van België.
Q 28Naar welke Franse plaats is de analemmatische zonnewijzer ook genoemd?
Brou
Het plaatsje ligt nabij Bourg-en-Bresse; daar bevindt zich de oudste zonnewijzer van dit soort.
Q 29Uit welk jaar stamt de tafelzonnewijzer in het Rubenshuis in Antwerpen?
1601
Het is de oudst bekende volwaardige zonnewijzer van Vlaanderen en hij is er permanent tentoongesteld.
Q 30Aan wie wordt de oudste overlevende islamitische zonnewijzer toegeschreven?
Ibn al-Saffar
Het stuk wordt bewaard in het Museo Etnológico y Arqueológico de Córdoba in Spanje.