Wygenerowany po polsku przez AI na podstawie naszego angielskiego quizu; źródła prowadzą do polskiej Wikipedii.
Kanion, czyli przełom rzeki, to odcinek doliny o wąskim dnie i stromych zboczach, w którym rzeka przebija się przez góry lub inną przeszkodę. Najsłynniejszy z nich, Wielki Kanion Kolorado, ciągnie się przez 446 km i jest największym przełomem rzecznym na świecie. W tym quizie sprawdzisz, jak powstają przełomy antecedentne, epigenetyczne i pozorne, które polskie rzeki tworzą słynne przełomy i co kryje się w warstwach skalnych Wielkiego Kanionu. Znajdziesz tu też pytania o szklaną platformę Skywalk, zaporę Glen Canyon i geologa, który opisał historię kanionu.
Wszystkie 30 pytań z odpowiedziami i wyjaśnieniami. Zagraj w quiz
Q 01Jaki status ochronny ma obszar Wielkiego Kanionu?
Park narodowy
Chroniony obszar obejmuje cały przełom rzeki Kolorado przez Płaskowyż Kolorado, od stacji z przystanią dla łodzi na początku kanionu po rejon Grand Wash Cliff.
Q 02Jaką przeszkodę najczęściej pokonuje rzeka, tworząc przełom?
Pasmo górskie
Przełom to odcinek doliny o wąskim dnie i stromych zboczach, w którym ciek przebija się przez wypukłość terenu stojącą na jego drodze.
Q 03Która rzeka tworzy słynny przełom przez Pieniny?
Dunajec
Pieniński przełom ma meandrowy przebieg, odziedziczony po biegu rzeki sprzed wypiętrzenia gór, i jest przełomem antecedentnym.
Q 04W którym stanie USA leży Wielki Kanion?
Arizona
Rzeka Kolorado przebija się tu przez Płaskowyż Kolorado; po angielsku kanion nazywa się Grand Canyon.
Q 05Co zakłada najbardziej rozpowszechniona hipoteza o powstaniu Wielkiego Kanionu?
Proces powstawania był wydłużony w czasie
Zachodnia część kanionu zaczęła się formować wcześniej niż wschodni kraniec, a potem rzeka przez miliony lat pogłębiała koryto.
Q 06Pod jakim względem Wielki Kanion jest rekordzistą wśród przełomów rzecznych świata?
Największy
Mimo swojej sławy Wielki Kanion nie jest wcale najgłębszym przełomem rzecznym na Ziemi.
Q 07Ile kilometrów liczy Wielki Kanion mierzony nurtem rzeki Kolorado?
446 km
Odległość tę mierzy się od początku kanionu do rejonu Grand Wash Cliff, leżącego około 20 km od początku jeziora Mead.
Q 08Co działo się z płaskowyżem Kolorado, gdy rzeka żłobiła Wielki Kanion?
Podnosił się
Dzięki temu kanion przez miliony lat stawał się coraz głębszy, zachowując przy tym swoją długość.
Q 09Który przełom rzeczny w Prowansji należy do najsłynniejszych w Europie?
Verdon
Po francusku przełom ten nazywa się gorges du Verdon; na świecie podobną sławą cieszy się Wielki Kanion Kolorado.
Q 10W którym paśmie Beskidów Poprad tworzy swój przełom?
Sądeckim
Poprad płynie tu krętym, meandrowym korytem typowym dla przełomów antecedentnych, podobnie jak Dunajec w Pieninach.
Q 11Jaką nazwę nosi przełom Odry zaliczany do polskich przełomów rzecznych?
Lubuski
Odra nie jest jedyną dużą rzeką z nazwanym przełomem: Wisła ma ich dwa, a Warta, San, Poprad i Dunajec po jednym.
Q 12Która rzeka tworzy na Podlasiu przełom nazwany od tego regionu?
Bug
Polskie przełomy rzeczne obejmują też Dolinę Prądnika, przełom Sanu w Trepczy i przełom Warty koło Mstowa.
Q 13Jaką dolinę wykorzystuje rzeka, tworząc przełom odziedziczony?
Lodowcową
Rzeka płynie wtedy w kierunku przeciwnym niż dawna rzeka lodowcowa; przykładem jest Poznański Przełom Warty.
Przez jaki pas rzeźby terenu przebiega Małopolski Przełom Wisły?
Q 21Na jakich skałach rozwija się rzeka, zanim utworzy przełom epigenetyczny?
Osadowych
Pod tymi skałami kryje się stara rzeźba terenu, którą rzeka stopniowo odsłania, przecinając bardziej odporne grzbiety.
Q 22Jak nazywa się przełom Wisły przez pas moren południowopomorskich?
Fordoński
Przełom ten oddziela odcinek Wisły płynący na wschód od jej dolnego biegu skierowanego ku północy, w stronę Zatoki Gdańskiej.
Q 23Ile metrów poniżej krawędzi leży najgłębsze miejsce Wielkiego Kanionu?
1857 m
Najgłębszy rejon kanionu to Granite Gorge, czyli Wąwóz Granitowy; w stopach głębokość ta wynosi 6093.
Wyżyn Polskich
Wisła ma w Polsce dwa nazwane przełomy; drugi z nich leży znacznie dalej na północ, w okolicach Bydgoszczy.
Q 15Ile wynosi szerokość Wielkiego Kanionu w najszerszym miejscu?
29 km
W najwęższym miejscu, pod punktem widokowym Toroweap na Północnej Krawędzi, kanion ma zaledwie około 800 m szerokości.
Q 16Jak nazywa się przełom, w którym erozja wgłębna rzeki nadąża za powolnym wypiętrzaniem terenu?
Antecedentny
Taki przełom bywa nazywany także przetrwałym, bo rzeka zachowuje swoje koryto mimo rosnącego pod nią wypiętrzenia tektonicznego.
Q 17Co rozcina rzeka lub potok, tworząc przełom przelewowy?
Zaporę spiętrzającą wodę
Taką naturalną zaporę mogą tworzyć między innymi wały morenowe, jęzory osuwiskowe, strumienie lawy lub rygle skalne.
Q 18W jakich skałach jest głównie wykształcony Wielki Kanion?
Łupkach
Obok nich w ścianach kanionu występują iłołupki, wapienie, piaskowce oraz granitowe intruzje.
Q 19Przez jakie pasmo Sudetów przełamuje się Nysa Kłodzka?
Bardzkie
Przełom Nysy Kłodzkiej należy do grupy polskich przełomów rzecznych obok Lubuskiego Przełomu Odry i Podlaskiego Przełomu Bugu.
Q 20Przez jaką formę terenu przebiega Poznański Przełom Warty?
Morenę czołową
Forma ta powstała w stadiale poznańskim ostatniego zlodowacenia, a Warta płynie tędy w kierunku przeciwnym do dawnej rzeki lodowcowej.
Q 24Który typ przełomu powstaje wskutek erozji wstecznej źródeł rzeki i przecięcia działu wodnego?
Regresyjny
Zjawisko to, zwane kaptażem, prowadzi do połączenia się dwóch rzek; w Polsce tak powstał przełom Lubrzanki w Górach Świętokrzyskich.
Q 25Które miejsce uznaje się za początek Wielkiego Kanionu?
Lee's Ferry
To niewielka stacja z motelem i przystanią dla łodzi, leżąca około 12 km od miejscowości Page.
Q 26Przez jaki masyw przełamuje się Dunaj, tworząc przełom epigenetyczny?
Czeski
Do przełomów epigenetycznych w Polsce należą przełom Bobru poniżej Jeleniej Góry i przełom Soły przez Beskid Mały.
Q 27Po jaki okres geologiczny sięga przekrój warstw skalnych widoczny w Wielkim Kanionie?
Trias
Najstarsze odsłonięte warstwy pochodzą z proterozoiku, czyli jeszcze z prekambru, a każda seria skał ma inny odcień.
Q 28Który typ przełomu powstaje przez odpreparowanie rowu zapadliskowego?
Pozorny
Taki przełom tworzy się na obszarze o rzeźbie zrębowej; przykładami są przełom Renu i przełom Wisły koło Tyńca.
Q 29Ile milionów lat temu zaczął powstawać zachodni odcinek Wielkiego Kanionu?
17 mln
Wschodni kraniec kanionu jest znacznie młodszy: ukształtował się dopiero 5–6 mln lat temu.
Q 30Jak potocznie nazywa się przełom Sanu w Trepczy?
Brama węgierska
Trepcza leży pod Sanokiem, na Podkarpaciu, gdzie San opuszcza góry i wypływa na szerszą dolinę.