Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
De builenpest is de meest voorkomende vorm van pest: een bacteriële ziekte met pijnlijke builen die zonder behandeling meestal dodelijk is. In de veertiende eeuw veegde ze als de Zwarte Dood een derde van Europa weg. Deze quiz gaat over beide kanten van het verhaal: de symptomen en behandeling van de ziekte, en de pandemie die van 1347 tot 1352 door Europa raasde. Je komt langs de oorsprong in Centraal-Azië, de route via de Krim, de Decamerone van Boccaccio, de vervolging van minderheden en de verrassende kansen voor de overlevenden.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Door welk dier wordt de builenpest overgebracht?
Rattenvlo
De verwekker is de bacterie Yersinia pestis.
Q 02Waaruit bestaat de behandeling van builenpest direct na de diagnose?
Antibiotica
Snel ingrijpen is cruciaal: de overlevingskans stijgt dan van 40 naar ruim 85 procent.
Q 03Waarmee gaat builenpest gepaard?
Pijnlijke lymfeklierzwellingen
Die zwellingen, de builen, kunnen overgaan tot verettering.
Q 04Hoe verhoudt de builenpest zich tot de andere vormen van pest?
Meest voorkomende
De ziekte wordt veroorzaakt door een bacterie en via een vlo op de mens overgebracht.
Q 05Welke bacterie veroorzaakt de pest?
Yersinia pestis
De bacterie wordt verspreid door vlooien die vooral op de zwarte rat parasiteren.
Q 06Welk Europees land werd het eerst door de Zwarte Dood getroffen?
Italië
Daarna ging de ziekte met de klok mee door Europa, tot ze rond 1351 Rusland bereikte.
Q 07In welke jaren woedde de Zwarte Dood in Europa?
1347–1352
In sommige landen stierven tientallen procenten van de bevolking.
Q 08Welke stadstaat teisterde de Zwarte Dood in 1348, wat de auteur van de Decamerone overleefde?
Florence
Die ervaring inspireerde hem tot het schrijven van zijn beroemde verhalenbundel.
Q 09Wie schreef dat men nog lunchte met vrienden, maar het avondmaal in het hiernamaals genoot?
Boccaccio
De schrijver beschreef zo het razendsnelle ziekteverloop bij het begin van de epidemie in Italië.
Q 10Tot hoeveel stijgt de overlevingskans bij builenpest bij snelle behandeling?
Meer dan 85%
Zonder behandeling overleeft nog niet de helft van de patiënten.
Q 11Welk deel van de onbehandelde builenpestpatiënten overleeft de ziekte?
Minder dan 40%
De ziekte kent daarmee een hoge mortaliteit.
Q 12Hoeveel mensen kostte de Zwarte Dood wereldwijd het leven?
75 tot 200 miljoen
De pandemie werd veroorzaakt door de pestbacterie.
Q 13Welke complicatie door aantasting van eind-arteriën komt bij builenpest vaak voor?
Gangreen
Vooral ledematen en neus zijn getroffen, wat vaak tot amputatie van vingers of tenen leidt.
Q 14Naar welke stad waren de pausen in de veertiende eeuw in ‘Babylonische Ballingschap’?
Q 21Wanneer vindt bij builenpest de meeste sterfte plaats na de eerste symptomen?
Tussen de derde en vijfde dag
Zonder behandeling overleeft maar een minderheid van de patiënten.
Q 22Hoeveel jonge vrouwen en mannen ontsnappen in de Decamerone aan de ziekte door te vluchten?
Zeven vrouwen en drie mannen
Het gezelschap zoekt zijn toevlucht in een villa buiten de stad.
Q 23In welk jaar werd pest-DNA gevonden in skeletten uit massagraven van de Zwarte Dood?
2010
De vondst bevestigde dat de Zwarte Dood inderdaad een vorm van pest was.
Avignon
Dezelfde eeuw kende ook de Honderdjarige Oorlog, klimaatverandering, misoogsten en hongersnood.
Q 15Hoeveel dagen na besmetting treden de eerste symptomen van builenpest doorgaans op?
2 tot 5
Naast de builen komen meestal ook koorts, hoofdpijn en delirium voor.
Q 16In welk land kwam de Zwarte Dood rond 1351 ten slotte aan?
Rusland
Engeland was in 1348 aan de beurt en het Noorse Bergen in 1349.
Q 17Bij welke dieren begon de Zwarte Dood waarschijnlijk?
Marmotten
Via vlooien sprong de ziekte over op ratten en van daaruit op de mens.
Q 18Hoe wordt de antibioticabehandeling van builenpest gestart?
Per infuus
Daarvoor worden bijvoorbeeld gentamycine of tobramycine gebruikt.
Q 19Welke Genuese havenstad aan de Zwarte Zee belegerden de Mongolen in 1346-1347?
Caffa
Lange tijd dachten historici dat de pest via dat beleg Europa binnenkwam.
Q 20In welk jaar arriveerde de Zwarte Dood op de Krim?
1346
Vanuit de Krim verspreidde de ziekte zich over Europa en Noord-Afrika.
Q 24In welk huidig land ontstond de Zwarte Dood hoogstwaarschijnlijk, volgens onderzoek uit 2022?
Kirgizië
Dat de epidemie uit Azië kwam, waarschijnlijk Centraal-Azië, stond al langer vast.
Q 25Waarvan maakten de Gouden Horde, Venetianen en Genuezen gebruik tijdens de oorlog op de Krim?
Handelsembargo's
Toen die in 1347 werden opgeheven, begon de pest zich naar het Middellandse Zeegebied te verspreiden.
Q 26Welk type virus werd lang opengelaten als mogelijke oorzaak van de Zwarte Dood?
Filovirus
Tot die groep behoren onder meer het ebolavirus en het marburgvirus.
Q 27Welk antibioticum kan bij builenpest oraal worden gegeven?
Ciprofloxacine
De behandeling begint doorgaans met een infuus; het orale middel is een aanvulling.
Q 28Van welke Latijnse term is de naam Zwarte Dood waarschijnlijk een al te letterlijke vertaling?
Atra mors
Het woord ‘atra’ kan zowel ‘verschrikkelijk’ als ‘zwart’ betekenen.
Q 29In welk land dook de term Zwarte Dood in 1551 voor het eerst op?
Zweden
Daar heette het ‘Swarta Doden’; de Engelse ‘Black Death’ volgde pas in de zeventiende eeuw.
Q 30Wie schreef de kroniek over pestlijders die met een katapult een stad in werden geschoten?
Gabriele de' Mussi
Onderzoek uit 2017 wees uit dat dit verhaal niet geloofwaardig is.