Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Met een breedtegraad en een lengtegraad leg je elke plek op aarde vast. Het ene getal telt vanaf de evenaar, het andere vanaf de nulmeridiaan bij Greenwich. Deze quiz gaat over het denkbeeldige net van lijnen over de aardbol, over graden, minuten en seconden en over de zeemijl. Ook de geschiedenis komt aan bod: hoe zeelieden hun breedte aan de sterren aflazen en waarom de lengte pas met een nauwkeurige scheepsklok te bepalen was.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Waar komen de lijnen van gelijke lengtegraad, vanuit het noorden gezien, weer samen?
Zuidpool
Onderweg lopen ze recht en steeds verder uiteen, om daarna weer naar elkaar toe te buigen.
Q 02Wat is de grote spelbreker bij plaatsbepaling met zon en sterren?
Bewolking
Zonder zicht op de hemel valt er geen hoek te meten en dus ook geen breedte of lengte te berekenen.
Q 03Hoe heten de noord-zuidlijnen die van pool tot pool over de aarde lopen?
Meridianen
Samen met de oost-westlijnen vormen ze een denkbeeldig net over de aardbol, waarmee elke plek een eigen getallenpaar krijgt.
Q 04Hoeveel minuten telt één graad in geografische coördinaten?
60
Elke minuut is op dezelfde manier weer onderverdeeld in seconden.
Q 05Welke naam dragen de oost-westlijnen op een vaste afstand van de evenaar?
Parallellen
Ze worden ook breedtecirkels genoemd en worden naar de polen toe steeds kleiner.
Q 06Welke hoofdstad ligt op 4° 53' oosterlengte?
Amsterdam
Brussel ligt iets minder ver naar het oosten, op 4° 21' 17" OL.
Q 07Bij welke ster komt de gemeten hoek boven de horizon vrijwel overeen met de breedte?
Poolster
Bij andere hemellichamen zijn extra tabellen nodig, en buiten de culminatie ook een tijdmeting.
Q 08Welk derde gegeven kan naast breedte- en lengtegraad een locatie op aarde vastleggen?
Hoogte
Zulke coördinaten leggen een plek numeriek vast en steunen op een geodetisch coördinatensysteem.
Q 09Tot hoeveel graden loopt de lengtegraad maximaal op, oostwaarts of westwaarts geteld?
180
Soms wordt er ook in één richting doorgeteld, zodat de volledige cirkel in één keer rond is.
Q 10Met welk instrument meet een zeeman hoe ver de zon boven de horizon staat?
Sextant
Het vaststellen van de breedtegraad is daarmee relatief eenvoudig, veel eenvoudiger dan dat van de lengte.
Q 11Hoeveel graden telt elke breedtecirkel, hoe klein die ook is?
360
Een lengtegraad telt de helft daarvan; pas met zijn spiegelbeeld aan de andere kant van de planeet is de cirkel rond.
Q 12Met hoeveel graden lengteverschil komt een tijdsverschil van één uur overeen?
15
Een uur is een 24e deel van een dag, en in een etmaal draait de aarde precies één keer om haar as.
Q 13Welke uitvinder loste het lengteprobleem op zee op met zijn scheepsklok?
John Harrison
Sindsdien hadden schepen twee klokken aan boord: één voor de plaatselijke tijd en één met de tijd van Greenwich.
Sinds welk jaar geldt de meridiaan van Greenwich als nulmeridiaan?
Q 21Met welke vorm van de aarde moet je rekenen bij het omrekenen van geografische coördinaten?
Ellipsoïde
Zulke omrekeningen zijn nodig voor geprojecteerde coördinaten: een rechthoekig rooster van kilometers.
Q 22Waardoor neemt de afstand van 1° lengte sterk af richting hogere breedtes?
Alle lengtelijnen lopen samen bij de polen
Op de evenaar liggen twee lengtegraden het verst uit elkaar; precies op de Noordpool is hun onderlinge afstand nul.
Q 23Hoe heet een doorsnede van de aarde door de polen, haaks op de evenaar?
Meridiaanvlak
1884
Vanaf die lijn wordt de geografische lengte als hoek naar het oosten of naar het westen gemeten.
Q 15Wat staat in de traditionele notatie van een positie vooraan?
Noorder- of zuiderbreedte
De afkortingen NB en ZB komen daardoor vóór OL en WL te staan.
Q 16Welke instelling in Greenwich vormde de basis van de Britse nullijn op zeekaarten?
Sterrenwacht
De tweede klok aan boord gaf de tijd van die plek aan; het verschil met de plaatselijke tijd leverde de lengte op.
Q 17In welke eeuw werd het pas goed mogelijk de geografische lengte van een plek te bepalen?
Achttiende
De sleutel was tijdmeting: pas toen kwamen er uurwerken die nauwkeurig genoeg liepen.
Q 18Welk instrument aan boord stond gelijk met de tijd van Greenwich om de lengte te bepalen?
Chronometer
Zeelieden lazen erop af hoe laat het in Greenwich was op het moment dat de zon op haar hoogste punt stond.
Q 19Hoeveel meter meet één zeemijl?
1852
Dat is niet toevallig de afstand tussen twee opeenvolgende hoekminuten op de evenaar.
Q 20De manen van welke planeet dienden als betrouwbaar uurwerk voor lengteschattingen?
Jupiter
Voor de scheepvaart bleek de methode echter niet precies genoeg, met rampzalige gevolgen.
De geografische lengte is de hoek tussen twee van zulke vlakken: dat van de plek zelf en dat van de nullijn.
Q 24Bij welke eilanden gebeurde in 1707 de scheepsramp die tot een Britse prijsvraag leidde?
Scilly-eilanden
Het Britse parlement wilde met de prijsvraag het probleem van de lengtebepaling eens en voor altijd oplossen.
Q 25Welke zeevaartterm duidt de hoek aan die gelijk is aan de afstand in graden tot de evenaar?
Poolshoogte
Zeelieden lazen die hoek vanouds af aan de stand van een hemellichaam boven de horizon.
Q 26Welk naslagwerk gebruikt een navigator om met hemellichamen de breedte te bepalen?
Nautische almanak
Vindt de meting niet plaats tijdens de culminatie, dan is bovendien een tijdmeting noodzakelijk.
Q 27Als welk soort coördinaten gelden geografische coördinaten zonder afplatting van de aarde?
Bolcoördinaten
Eén verschil blijft: voor de derde waarde wordt niet de afstand tot het middelpunt van de aarde gebruikt.
Q 28Hoeveel meter positiefout op de evenaar geeft één seconde afwijking van de scheepsklok?
464
In de tropen levert een klok die twee seconden verkeerd staat al een afwijking van bijna een kilometer op.
Q 29Hoe heten de tabellen van voorspelbare hemelverschijnselen die astronomen opstelden?
Efemeriden
Ze gaven een redelijke schatting van de lengtegraad, maar voor de scheepvaart was de methode niet precies genoeg.
Q 30In welk Bijbelboek staat al dat navigatie onmogelijk was zonder zicht op zon en sterren?
Handelingen
De passage staat in hoofdstuk 27, vers 20, en laat zien hoe oud het probleem van een bedekte hemel voor zeelieden is.