Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Twee van de grootste raadsels uit de geschiedenis van wetenschap en schrift: een Griekse analoge computer van meer dan tweeduizend jaar oud, in 1901 opgedoken uit een scheepswrak, en een vijftiende-eeuws handschrift dat nog geen cryptograaf heeft kunnen lezen. De vragen gaan over de tandwielen, kalenders en mogelijke makers van het mechanisme van Antikythera, en over de eigenaren, hypothesen en statistiek van het Voynichmanuscript, van keizer Rudolf II tot de NSA. Direct te spelen of uit te printen.
Alle 27 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Welke universiteit bezit het Voynichmanuscript tegenwoordig?
Yale
Het handschrift is anno 2025 nog altijd niet ontcijferd en geldt als de heilige graal van de cryptografie.
Q 02In welk museum zijn de restanten van het mechanisme van Antikythera te zien?
Nationaal Archeologisch Museum van Athene
De bronzen tandwielen zijn zo door corrosie aangetast dat het meer dan een eeuw duurde voordat de werking goed werd doorgrond.
Q 03Welk beroep had Wilfrid Voynich, die het manuscript in 1912 in handen kreeg?
Boekhandelaar
De Pools-Amerikaan kocht dat jaar dertig manuscripten van het Collegio Romano, dat discreet geld probeerde te verdienen.
Q 04In welk jaar werd het mechanisme van Antikythera uit een gezonken schip opgedoken?
1901
Het wrak lag bij het Griekse eiland waaraan het apparaat zijn naam dankt; het mechanisme zelf dateert van circa 178 tot 80 v.Chr.
Q 05Waarmee zijn de tekst en de illustraties van het Voynichmanuscript gemaakt?
Ganzenveer
De illustraties zijn, mogelijk pas later, met verf ingekleurd.
Q 06Uit hoeveel hoofdstukken lijkt het Voynichmanuscript op basis van de illustraties te bestaan?
6
De secties worden meestal plantkundig, astronomisch, biologisch, kosmologisch, farmaceutisch en recepten genoemd.
Q 07Welk blad beschreef in november 2006 hoe het mechanisme van Antikythera waarschijnlijk werkte?
Nature
Het artikel verscheen op 29 november 2006, hetzelfde jaar waarin CT-scans het inwendige van het apparaat blootlegden.
Q 08Uit hoeveel bladen vellum bestaat het Voynichmanuscript ongeveer?
240
Gaten in de later toegevoegde bladzijdenummering laten zien dat er al pagina's ontbraken toen Voynich het boek in handen kreeg.
Q 09In welke eeuw werd het vakmanschap van het mechanisme van Antikythera pas weer geëvenaard?
18e eeuw
Latere antieke modellen waren veel eenvoudiger, met circa acht tandwielen.
Q 10Op welk eiland leefde Posidonius, de sterrenkundige die het mechanisme mogelijk ontwierp?
Rhodos
Ook Hipparchus woonde op dat eiland, destijds een vooraanstaand centrum voor sterrenkunde, en wordt als mogelijke maker genoemd.
Q 11Hoe lang bleef het mechanisme van Antikythera het ingewikkeldste navigatie-instrument?
1.200 jaar
Het apparaat kon onder meer de opkomst en ondergang van de voornaamste heldere sterren en de maanfasen weergeven.
Q 12Welke kalender stond op de voorzijde van het mechanisme van Antikythera?
Egyptische kalender van 365 dagen
Een gebruiker kon een datum invoeren met draaischijven, waarna de wijzerplaten de stand van de zon, de maan en vier planeten toonden.
Q 13In welk jaar verscheen de eerste facsimile-editie van het Voynichmanuscript?
2005
Ondanks talloze pogingen van cryptografen is er tot nu toe nog geen enkel woord uit het handschrift ontcijferd.
Q 21Welk schrift deelt met het Voynichmanuscript de vaste positie van letters in een woord?
Arabisch
In het Latijnse en het Cyrillische alfabet komt zo'n patroon niet voor; sommige tekens staan alleen aan het begin, andere alleen aan het eind van een woord.
Q 22Wie voerde in 2011 de C14-datering van het perkament van het Voynichmanuscript uit?
Universiteit van Arizona
Tot dan toe was de ouderdom alleen geschat aan de hand van de kleding en kapsels op de tekeningen.
Q 23Uit hoeveel brokstukken bestaat het mechanisme van Antikythera tegenwoordig?
82
Daarvan zijn er zeven groot, aangeduid met de letters A tot en met G, en 75 klein, genummerd van 1 tot 75.
Q 14Uit hoeveel tandwielen bestond het mechanisme van Antikythera naar schatting oorspronkelijk?
38
Sommige tandwielen waren epicyclisch, een tandwieltje op een tandwieltje, zodat ook zons- en maansverduisteringen berekend konden worden.
Q 15Hoeveel woorden bevat de tekst van het Voynichmanuscript ongeveer?
35.000
De woorden lijken spellingsregels te volgen: bepaalde tekens moeten in elk woord voorkomen, zoals elk Nederlands woord een klinker heeft.
Q 16Naar welke stad wijzen de maandnamen op het mechanisme van Antikythera als plaats van herkomst?
Korinthe
Het apparaat kan ook uit een van de Siciliaanse koloniën van die stad komen, zoals Syracuse of Taurominion, of daarvoor bestemd zijn geweest.
Q 17Hoeveel vrouwenfiguren omringen elk dierenriemteken in het Voynichmanuscript?
30
De meeste figuren zijn naakt en houden een ster vast; de bladen met de laatste twee tekens van de dierenriem zijn verloren gegaan.
Q 18Waar werden de Spelen van Naa gehouden, die op het mechanisme van Antikythera staan?
Dodona
Dat het apparaat ook een kalender van culturele evenementen kon weergeven, werd pas in 2008 ontdekt.
Q 19Hoeveel lettertekens telt de tekst van het Voynichmanuscript ongeveer?
170.000
Het alfabet bestaat uit twintig tot dertig verschillende tekens, plus enkele tientallen tekens die maar een- of tweemaal voorkomen.
Q 20Welke Romeinse generaal liet na het Beleg van Syracuse een planetarium naar Rome overbrengen?
Marcus Marcellus
Bij dat beleg kwam Archimedes om, die volgens Cicero zelf een planetarium had gebouwd en een later verloren boek over sterrenkundige berekeningen schreef.
Q 24Welk sterrenbeeld ging de zon binnen op de vermoedelijke ijkdatum van het mechanisme?
Steenbok
Astronomen zochten die datum vanuit de stelling dat elk meetsysteem op iets geijkt moet zijn om correct te kunnen werken.
Q 25Welke verdeling volgt de woordfrequentie in het Voynichmanuscript?
Zipfdistributie
Tegen een polyalfabetisch cijfer pleit juist dat zo'n versleuteling dit soort natuurlijke statistische patronen zou doen verdwijnen.
Q 26Welk bedrijf maakte in 2006 microfocus-CT-scans van het mechanisme van Antikythera?
X-Tek
De scans gaven voor het eerst een goed beeld van het inwendige van het apparaat, dat al sinds 1901 bekend was.
Q 27Welke datum geldt als mogelijke ijkdatum van het mechanisme van Antikythera?
23 december 178 v.Chr.
Op die dag vond een langdurige zonsverduistering plaats terwijl de maan in het apogeum stond; het was bovendien zonnewende en nieuwe maan.