Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Hoe werd een primaat uit het Afrikaanse grasland de mens van nu? De evolutie van de mens beslaat miljoenen jaren, van de eerste rechtop lopende mensachtigen tot Homo sapiens. Deze quizvragen gaan over fossielen en vindplaatsen, stenen werktuigen en vuur, de trek uit Afrika en het DNA dat neanderthalers ons nalieten. Ook recente aanpassingen komen aan bod, zoals melk verdragen en leven op grote hoogte.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01In welk land ligt het Neandertal, de vallei waaraan de neanderthaler zijn naam dankt?
Duitsland
Wetenschappers kozen de naam in de 19e eeuw. Deze mensensoort leefde tot circa 40.000 v.Chr. in Europa en delen van Azië.
Q 02Onder invloed waarvan wordt vitamine D in de menselijke huid gevormd?
Zonlicht
Een donkere huid beschermt beter tegen de zon, maar maakt minder van deze vitamine aan; een tekort kan de botvorming verstoren.
Q 03Welk voedsel werd zo'n twee miljoen jaar geleden vaste kost voor de voorouders van Homo?
Vlees
In dezelfde tijd kwamen de eerste, nog primitieve stenen werktuigen op, die als messen en schrapers werden gebruikt.
Q 04Met welke vakterm wordt het rechtop lopen op twee benen aangeduid?
Bipedie
Rechtop lopen ontstond al bij Australopithecus, lang voordat het lichaam slanker werd; het was toen nog deels aangepast aan het leven in de bomen.
Q 05Welk gebied bereikte de moderne mens rond 45.000 v.Chr. met zeewaardige boten?
Australië
Er leefde daar geen eerdere menssoort, en na de aankomst stierven veel diersoorten uit. Rond 40.000 v.Chr. volgde de oversteek naar Tasmanië.
Q 06Welk vermogen verspreidde zich 10.000 tot 6.000 jaar geleden onder volwassen mensen?
Lactose verteren
Van oorsprong verdroegen volwassenen geen melksuiker. De snelle aanpassing hing samen met de opkomst van de veeteelt, die een extra voedselbron bood.
Q 07In welk land ligt Jebel Irhoud, vindplaats van zeer vroege moderne mensen nabij Marrakesh?
Marokko
Het tijdschrift Nature wijdde er in juni 2017 twee artikelen aan: één over de gevonden resten en werktuigen, één over de datering ervan.
Q 08Aan welk biotoop, zo'n 8 miljoen jaar geleden ontstaan, pasten de Homininae zich aan?
Open grasland
Ook antilopen, hyena's, honden, varkens, olifanten en paarden pasten zich aan dit nieuwe landschap aan, dat ontstond door klimaten met regelmatige droge periodes.
Q 09Tegen welke infectieziekte biedt dragerschap van sikkelcelanemie een overlevingsvoordeel?
Malaria
De parasiet kan zich in bloedcellen met hemoglobine S minder makkelijk handhaven. In West-Afrika heeft circa 4% van de bevolking de sikkelcelziekte.
Q 10Welke mensapen splitsten zich als laatste vóór de chimpansees af van de lijn naar de mens?
Gorilla's
Moleculair onderzoek plaatst beide afsplitsingen tussen 8 en 4 miljoen jaar geleden. Fossielen ontbreken, mogelijk doordat botten in het vochtige regenwoud niet fossiliseren.
Q 11In welk jaar verscheen Darwins ‘On the Origin of Species’, waarin de neanderthaler ontbreekt?
1859
Darwin liet de oorsprong van de mens in dat werk buiten beschouwing. In 1864 toonden twee vrienden hem een neanderthalerschedel.
Q 12Welke haarkleur hadden sommige neanderthalers volgens genetisch onderzoek?
Rossig
Hetzelfde onderzoek wijst op een lichte huid. In 2006 ging het Neanderthal genome project van start, dat het erfelijk materiaal van de soort onderzoekt.
Q 13Hoeveel miljoen jaar gaat de evolutionaire geschiedenis van de primaten ongeveer terug?
60
De primaten zijn daarmee een van de oudste overlevende zoogdiergroepen; hun vermoedelijke voorouder leefde nog samen met de laatste dinosauriërs.
Q 21Welke bevolkingsgroep heeft naast neanderthaler-DNA ook nog 5% denisova-DNA?
Aboriginals
De Aziatische mensensoort die dit erfgoed naliet, stierf uit rond de tijd dat de moderne mens Zuidoost-Azië bereikte, circa 55.000 v.Chr.
Q 22Welk gefossiliseerd bot wijst erop dat neanderthalers anatomisch konden spreken?
Tongbeen
Het is het enige deel van het strottenhoofd dat kan fossiliseren. Ook een computersimulatie uit 2013 suggereert dat neanderthalers konden spreken.
Q 23In welke woestijn ligt de Ga-Mohana Hill North Rockshelter, met 105.000 jaar oude artefacten?
Kalahari
De vondst uit 2021 omvat 22 witte kristallen en struisvogeleieren, die waarschijnlijk als waterhouders dienden.
Q 14Hoeveel keer zo groot is het menselijk brein in de laatste 2 tot 3 miljoen jaar geworden?
Driemaal
Dat brein verbruikt bij de hedendaagse mens ongeveer 20 watt, een vijfde van de totale menselijke energieconsumptie.
Q 15Tot welke familie, ook mensachtigen genoemd, behoort het geslacht Homo?
Hominidae
Onderzoek naar de menselijke evolutie omvat meestal ook de andere leden van deze familie, zoals chimpansees en Australopithecus.
Q 16Welk groot eiland bleef tot rond het jaar 1 vrij van mensen?
Madagaskar
Ter vergelijking: Zuidoost-Azië werd al rond 55.000 v.Chr. bereikt en de Arctische gebieden rond 35.000 v.Chr.
Q 17Hoe ver draait het kinderhoofd tijdens de bevalling voor een betere doorgang?
Kwartslag
Ook de schouders van de baby zijn een obstakel: die moeten los van elkaar kunnen draaien om het geboortekanaal te passeren.
Q 18Rond welk jaar v.Chr. kwam de moderne mens volgens de gangbare tijdlijn aan in Amerika?
16.000
Binnen een paar millennia bereikte de mensheid het uiterste zuiden van het dubbelcontinent; in Florida zijn stenen werktuigen van 14.550 jaar geleden gevonden.
Q 19Welke mensensoort ontstond in Azië uit Homo heidelbergensis?
Denisovamens
In Europa kwam uit dezelfde voorouder de neanderthaler voort. Beide soorten werden grotendeels verdrongen door de vroege moderne mens uit Afrika.
Q 20Welk model stelt dat Homo erectus zich vroeg verspreidde en wereldwijd dezelfde soort bleef?
Multiregionaal model
Het concurrerende idee is dat een kleine groep uit Afrika zich vrij kort geleden over de wereld verspreidde en daarbij andere vormen uit het geslacht Homo verdrong.
Q 24Uit welk deel van de wereld komen de oudst bekende fossiele primaten?
Noord-Amerika
In het tropische Paleoceen en Eoceen leefden primaten ook wijdverspreid in Eurazië en Afrika; bij een latere afkoeling stierven ze bijna overal uit.
Q 25Welke klieren kreeg de vroege mens in groten getale om oververhitting te vermijden?
Eccriene zweetklieren
Ze geven waterig zweet direct op de opperhuid af. Bij dieren met een vacht, zoals paarden, koelt zweten veel minder efficiënt.
Q 26Hoe heet de periode rond zes miljoen jaar geleden waarin de Middellandse Zee droogviel?
Messiniaanse Crisis
Diverse diersoorten konden toen tussen Europa en Afrika migreren, totdat het bekken zich 5,3 miljoen jaar geleden weer vulde.
Q 27Om welke schaarse voedselbron streden vroege mensen aan de Afrikaanse zuidkust fel?
Schelpdieren
Volgens deze hypothese hielden alleen goed georganiseerde, grote groepen stand; ze ontwikkelden bovendien effectieve projectielwapens zoals pijl-en-boog.
Q 28Welke anatoom deed de schedel uit het Neandertal af als een pathologische misvorming?
Rudolf Virchow
Tot aan zijn dood weigerde hij de vondst te aanvaarden als bewijs voor het bestaan van andere mensensoorten in het verleden.
Q 29Rond welk meer leefde de mens wiens 24.000 jaar oude DNA de afkomst van indianen verheldert?
Baikalmeer
Het DNA-profiel wijst erop dat Amerikaanse indianen voor ongeveer een derde van Europese en voor twee derde van Oost-Aziatische afkomst zijn.
Q 30Met welke methode zijn 210.000 jaar oude mensenbotten uit een Zuid-Griekse grot gedateerd?
Uranium-thoriumdatering
In dezelfde grot lag een neanderthalerfossiel van 40 duizend jaar later. Dat past bij meerdere migratiegolven naar Europa, waarvan sommige mislukten.