Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Exoplaneten zijn planeten die om een andere ster dan de Zon draaien. De eerste werden pas in de jaren 90 gevonden, rond een pulsar in het sterrenbeeld Maagd, en inmiddels staat de teller op ruim 5000 bevestigde werelden. Deze quiz gaat over de ontdekkers en hun observatoria, de naamgeving van exoplaneten, de missies Corot, Kepler en TESS en de methoden waarmee astronomen zulke zwakke lichtbronnen toch opsporen. Ook bijzondere werelden komen voorbij: een planeet die als een komeet verdampt, een ringenstelsel van 180 miljoen kilometer en een hete Jupiter van 3500 kelvin.
Alle 26 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Wat is een exoplaneet?
Planeet die om een andere ster dan de Zon draait
Het bestaan van zulke planeten is meestal afgeleid uit indirecte waarnemingen; pas in de jaren 90 waren telescopen gevoelig genoeg om ze op te sporen.
Q 02In welk jaar lanceerde NASA het Kepler Space Observatory?
2009
De telescoop was gevoelig genoeg om planeten van aardformaat te vinden en verzamelde zelfs statistieken over zulke planeten rond zonachtige sterren.
Q 03In welk jaar werd de grens van 5000 bekende exoplaneten gepasseerd?
2022
Medio 2006 stond de teller nog maar net boven de 200; steeds fijnere apparatuur maakt het mogelijk om ook kleinere planeten te vinden.
Q 04Om wat voor object draait de eerste exoplaneet die ooit rechtstreeks werd gefotografeerd?
Bruine dwerg
De ESO bevestigde in april 2005 met nieuwe foto's van de Very Large Telescope dat het om een planeet van vijf Jupitermassa's ging.
Q 05Welke Franse ruimtevaartorganisatie lanceerde eind 2006 de satelliet Corot?
CNES
De lancering gebeurde in samenwerking met onder meer de ESA, vanaf de lanceerbasis in Kazachstan.
Q 06Hoeveel exoplaneten waren er op 23 december 2023 in totaal ontdekt?
5575
Op diezelfde datum waren er 4113 planetenstelsels bekend, waarvan 887 met meer dan één planeet rond één of twee sterren.
Q 07Welk teken geeft bij een planeet rond een dubbelster aan om welke van de twee sterren hij draait?
Hoofdletter
Een voorbeeld van zo'n aanduiding is Gliese 15 Ab: de planeet b draait om ster A van het paar.
Q 08Welke Zwitserse astronoom ontdekte in 1995 de eerste exoplaneet rond een normale ster?
Michel Mayor
De planeet draait om de ster 51 Pegasi in het sterrenbeeld Pegasus en heet daarom 51 Pegasi b, met de kleine letter die de eerste planeet bij een ster krijgt.
Q 09Welke bijnaam kreeg de exoplaneet J1407b dankzij zijn reusachtige ringenstelsel?
Super Saturnus
Het ringenstelsel heeft een diameter van ongeveer 180 miljoen kilometer, zo'n 200 keer zo groot als de ringen in ons eigen zonnestelsel.
Q 10Met hoeveel exoplaneten staat het pulsarsysteem PSR 1257-12 tegenwoordig bekend?
drie
Na de twee planeten van 1991 volgden er in 1994 en 1996 nog twee, maar in 2002 werd de eerste claim weer ingetrokken.
Q 11Waardoor staakte NASA in augustus 2013 de pogingen om de Kepler-satelliet te repareren?
Uitval van twee reactiewielen
De organisatie ging daarna op zoek naar andere taken voor de satelliet, zoals het bestuderen van supernova's.
Q 12Op welke afstand van de aarde ligt de pulsar PSR 1257-12 ongeveer?
1000 lichtjaar
De pulsar staat in de richting van het sterrenbeeld Maagd en is het restant van een ster die als supernova is ontploft.
Q 13Welke naam is een voorbeeld van de aparte namen die de IAU aan enkele exoplaneten heeft gegeven?
Nachtwacht
Gewoonlijk krijgt een exoplaneet simpelweg de naam van zijn ster plus een kleine letter, zoals 70 Virginis b.
Q 21Bij welke ster in het sterrenbeeld Pegasus werd op 5 november 1999 een planeet ontdekt?
HD 209458
De planeet bij deze ster werd kort daarna ook als allereerste exoplaneet met de transitmethode gedetecteerd.
Q 22Om welke ster cirkelen de twee in 2014 ontdekte planeten met veel water rond een stenen kern?
Kepler-138
Beide planeten hebben een straal van ongeveer drie keer die van de aarde, maar slechts twee keer haar massa, wat op een waterrijke samenstelling wijst.
Q 23Hoeveel van de 27 in april 2010 gemelde gasreuzen draaien scheef of tegengesteld om hun ster?
9
Zulke banen passen niet in het gangbare model, waarin een protoplanetaire schijf als geheel dezelfde kant op draait en vrij vlak is.
Q 14Welke ruimtetelescoop vond aanwijzingen voor een planetoïdengordel rond de ster HD69830?
Spitzer
Rond deze ster draaien drie planeten met ongeveer 10, 12 en 18 keer de massa van de aarde, zonder een reus van Jupiterformaat.
Q 15Waardoor bleken de vermeende planeten rond de Ster van Barnard later veroorzaakt?
Systematische meetfouten
De eerste echte exoplaneten werden pas in 1991 gevonden, en dan nog rond een pulsar in plaats van rond een gewone ster.
Q 16Vanuit welk observatorium werden in 1991 de allereerste exoplaneten ontdekt?
Arecibo
Dit observatorium ligt op Puerto Rico; de ontdekte planeten draaien om een pulsar op zo'n 1000 lichtjaar afstand in de richting van de Maagd.
Q 17Met welk hemellichaam is de massa van de in 1994 gevonden derde planeet bij PSR 1257-12 vergelijkbaar?
De Maan
Twee jaar later, in 1996, werd bij dezelfde pulsar nog een vierde planeet gemeld, met een massa in de buurt van die van Saturnus.
Q 18Welke exoplaneet in het sterrenbeeld Hydra was de eerste die rechtstreeks werd waargenomen?
2M1207 b
De ontdekking werd op 10 september 2004 aangekondigd, waarna een tijdlang onenigheid bestond of er een planeet of een bruine dwerg was gefotografeerd.
Q 19Rond welke ster vond men in 1999 het eerste meervoudige planetenstelsel bij een normale ster?
Upsilon Andromedae
Astronomen uit Epping in Australië en van de Universiteit van Californië leidden uit kleine schommelingen van de ster drie planeten van Jupiterformaat af.
Q 20Hoeveel uur duurt één omloop van de verdampende planeet rond de ster KIC 12557548?
15 uur
Het is de kortste omlooptijd die tot nu toe bekend is; de planeet staat op slechts twee sterdiameters van haar ster.
Q 24In welk sterrenbeeld staat de pulsar PSR 1829-10, waarvan in 1991 de pulsfrequentie leek te variëren?
Schild
De variatie werd in Jodrell Bank in Engeland gemeten en eerst aan een planeet toegeschreven, maar die verklaring bleek later onjuist.
Q 25Om welke ster op 451 lichtjaar afstand draait de ringenplaneet J1407b?
V1400 Centauri
De ster staat in het sterrenbeeld Centaur; de planeet bezit het grootste ringenstelsel dat tot nu toe is ontdekt.
Q 26Welke exoplaneet werd op 22 juni 2003 als eerste via microlensing ontdekt?
OGLE235-MOA53b
Bij deze methode buigt de zwaartekracht van een ster met planeet het licht van een achterliggende ster af; zo zijn al planeten van 5 tot 15 aardmassa's gevonden.