Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Je ogen zien het, maar je hersenen maken er iets anders van. Gezichtsbedrog laat zien hoe ons visuele systeem werkt, van een nabeeld op het netvlies tot een gezicht in de wolken. Deze quiz begint bij de klassieke optische illusies: de Ames-kamer, trompe-l'oeil, de 'platte' halve maan en het flikkeren van rode bloemen in de schemering. Daarna gaat het over de fata morgana: waarom er water op het asfalt lijkt te liggen, hoe luchtlagen als spiegel werken, waar de naam vandaan komt en welke hoek je nodig hebt om een luchtspiegeling te zien.
Alle 25 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Welk orgaan interpreteert bij gezichtsbedrog de waarneming van het oog anders dan ze is?
De hersenen
Optische illusies tonen zo de mechanismen van ons visueel perceptiesysteem, die grotendeels bepalen wat wij menen waar te nemen.
Q 02Wat lijkt er op een warme, windstille dag op het door de zon verwarmde asfalt te liggen?
Water
De hete luchtlaag boven het wegdek weerkaatst het licht van de heldere hemel; hetzelfde gebeurt op koude heldere dagen als de zon het asfalt opwarmt.
Q 03Uit welke taal komt de term fata morgana?
Italiaans
De naam verwijst naar een fee uit de legendes van Koning Arthur die luchtspiegelingen bij Sicilië zou veroorzaken.
Q 04Wat ziet men in woestijnen vaak door een fata morgana, terwijl het veel verder weg ligt?
Oases
Strips en films gebruiken dat beeld graag: een plek met een overvloed aan eten, schaduw en drinken die er niet is.
Q 05Welke kunstenaar wordt genoemd als voorbeeld van gezichtsbedrog in de schilderkunst?
M.C. Escher
Vele wetenschappelijke musea stellen zulke illusies ook tentoon voor het publiek.
Q 06Hoeveel foutenbronnen van gezichtsbedrog worden onderscheiden?
Twee
De ene bron ligt in de eigenschappen van het menselijk oog, de andere in de manier waarop de hersenen signalen interpreteren.
Q 07Als wat gedraagt het scheidingsvlak tussen luchtlagen van verschillende temperatuur zich?
Als een spiegel
De koudste luchtlaag kan zich bovendien als een lens gaan gedragen, wat geïnverteerde en vervormde beelden oplevert.
Q 08Naar welke figuur uit de Arthurlegenden is de fata morgana vernoemd?
Morgan le Fay
Haar Italiaanse naam luidt letterlijk 'Fata Morgana'; in de legende is zij een fee of heks.
Q 09Hoe heet het schildergenre dat de kijker opzettelijk vals voor echt laat aannemen?
Trompe-l'oeil
Ook andere vormen van gezichtsbedrog duiken in de schilderkunst op, bijvoorbeeld in het werk van Escher.
Q 10Waarvoor kan een maansikkel laag aan de avondhemel ten onrechte worden aangezien?
Gedeeltelijke maansverduistering
Omgekeerd lijkt het niet-verduisterde deel van de maan tijdens zo'n verduistering precies op een wassende of afnemende sikkel.
Q 11Waarop zijn psychologische illusies gebaseerd?
Op een verkeerde interpretatie door de hersenen
Een onmogelijke figuur waarnemen of een gezicht in de wolken onderscheiden zijn voorbeelden van dit soort illusies.
Q 12Welk aspect van het zien gaat mis bij een contrastillusie?
Helderheid
Ook kleur, afstand, afmetingen, verplaatsing en de aard van wat je ziet kunnen elk afzonderlijk verkeerd worden geïnterpreteerd.
Q 13Tot welk type illusie behoort een nabeeld op het netvlies?
Fysiologische illusie
Q 21In welke maanfase ziet de ochtendterminator er als een gebogen lijn uit?
De wassende sikkelfase
In die fase is de bolvorm van de maan veel beter herkenbaar; tijdens het laatste kwartier oogt de maan juist weer 'plat'.
Q 22Onder welke invalshoek wordt licht door het grensvlak boven heet asfalt gespiegeld?
Nagenoeg 90°
Het licht scheert dan vrijwel evenwijdig over het oppervlak; wie hoger gaat staan en de hoek verkleint, ziet het effect verdwijnen.
Q 23Bij welke illusie ziet de kijker een object op een andere plek dan waar het wordt gevoeld?
Tweespijkerillusie
Het illustreert hoe de hersenen de beelden van beide ogen tot één driedimensionaal beeld combineren, en dat voelen en zien aparte ruimtelijke ervaringen geven.
Een ander voorbeeld van dit type is een gestippeld reclamepaneel dat van ver egaal gekleurd lijkt.
Q 14Welke toepassing gebruiken filmmakers om kijkers volledig te bedotten, naast gravitatieheuvels?
De Ames-kamer
Bij zulke speciale effecten wordt de kijker helemaal bedot, terwijl bij de meeste illusies het besef van de werkelijkheid blijft.
Q 15Waarom mengen luchtlagen met verschillende temperatuur zich nauwelijks bij windstilte?
Lucht is een zeer slechte warmtegeleider
Verschillen in luchtvochtigheid kunnen het effect nog versterken, omdat warme lucht meer waterdamp kan bevatten dan koude.
Q 16Waarom beseft de kijker bij veel illusies toch wat de ware toedracht is?
Zien en weten zitten in andere hersendelen
Alleen bij de allersterkste illusies, zoals de speciale effecten in een film, wordt de kijker helemaal bedot.
Q 17Welk effect, ook kleurverschuiving genoemd, veroorzaakt het Flitsende Bloemen-fenomeen?
Purkinje-effect
De verschillende lichtintensiteiten worden bij schemerlicht door de staafjes van het netvlies waargenomen als flikkeringen van gekleurd licht.
Q 18Wanneer ontstaat een luchtspiegeling naar beneden?
Bij optisch dichtere koude lucht aan het aardoppervlak
Het grensvlak ligt dan op enige hoogte en weerkaatst aan de onderzijde, waardoor eilanden zichtbaar worden die achter de horizon liggen.
Q 19Hoe ver kunnen landschapscontouren zichtbaar zijn tussen twee spiegelende luchtgrensvlakken?
Tientallen kilometers
Zulke realistische fata morgana's ontstaan door beide effecten samen; het lijkt op de manier waarop licht zich door glasvezel voortplant.
Q 20Naar wie is het Elisabeth von Linnaeus-fenomeen uit de plantkunde vernoemd?
De dochter van een Zweedse botanicus
Zij zag bij zonsondergang oranje en rode bloemen tussen het bladgroen lijken te flikkeren als vlammetjes.
Q 24Waarom oogt de maan tijdens het Eerste Kwartier 'plat' door een telescoop?
Ochtendterminator lijkt dan een rechte lijn
Sommige bezoekers van volkssterrenwachten denken daardoor dat de onzichtbare nachtkant van de maan is afgescheurd, alsof de maan van papier is.
Q 25Bij welk soort zicht, rond zonsondergang, treedt het Flitsende Bloemen-fenomeen op?
Mesopisch zicht
Het bladgroen rond de bloemen wordt in dat schemerlicht doffer, terwijl oranje en rode bloembladeren juist feller lijken.