Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
IJzer is het meest gebruikte metaal ter wereld en tegelijk een van de bouwstenen van onze planeet. Het zit in bruggen en schepen, maar ook diep in de aardkern en in het menselijk lichaam. Deze quiz loopt langs de geschiedenis van het metaal, van de eerste speerpunten tot de hoogoven, en langs de scheikunde en sterrenkunde erachter. Ook de beroemde ijzeren pilaar van Delhi komt voorbij, net als de rol van ijzer in voeding en gezondheid.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01In welke vorm wordt ijzer tegenwoordig vooral gebruikt?
Staal
Van alle bekende metalen wordt ijzer het meest gebruikt, onder meer voor auto's, schepen en grote constructies.
Q 02Welke legering werd tussen de 12e en 10e eeuw v.Chr. door ijzer verdrongen?
Brons
IJzer nam de plaats ervan over bij de productie van gereedschappen en wapens.
Q 03Welk eiwit dankt zijn activiteit aan ijzerionen?
Hemoglobine
IJzer is daarnaast een belangrijk bestanddeel van veel enzymen.
Q 04Bij welke aandoening wordt ijzer als supplement gegeven?
Bloedarmoede
Dat gebeurt in verschillende verbindingen, zoals ferrosulfaat, ferrogluconaat en ferrofumaraat.
Q 05Welk atoomnummer heeft het scheikundige element ijzer?
26
Het symbool van het element is afgeleid van het Latijnse woord ferrum.
Q 06Welk element vormt met ijzer de legering die in de volksmond vaak gewoon ‘ijzer’ heet?
Koolstof
Wat de meeste mensen ijzer noemen, is strikt genomen dus geen zuiver element maar een mengsel van twee.
Q 07Welke farao bezat een dolk van ijzer dat waarschijnlijk uit de ruimte kwam?
Toetanchamon
IJzer was in die dagen een uiterst duur metaal, dus zo'n wapen was een kostbaar bezit.
Q 08Waartegen is de IJzeren pilaar van Delhi opvallend goed bestand?
Roest
Een flinterdun laagje fosfaat op het oppervlak beschermt het metaal tegen verdere aantasting.
Q 09Waar kwam het ijzer voor de oudste speerpunten en ornamenten veelal vandaan?
Ingeslagen meteorieten
Dit materiaal uit de ruimte staat bekend als meteoorijzer.
Q 10Welke magnetische eigenschap deelt ijzer met het metaal kobalt?
Ferromagnetisme
Dankzij zijn magnetische gedrag wordt ijzer als weekijzer toegepast in elektrische apparatuur.
Q 11Door welk proces in superzware sterren wordt ijzer als laatste element geproduceerd?
Kernfusie
De vorming van elementen in sterren heet nucleosynthese.
Q 12Met welk metaal vormt ijzer een legering in de aardkern?
Nikkel
De aardkern is verantwoordelijk voor 35% van de massa van de aarde.
Q 13In welke taal heet ijzer ‘jern’, een woord van Oergermaanse oorsprong?
Deens
Ook Duits Eisen en Engels iron gaan terug op het Oergermaanse *īsarnan; in het Middelnederlands luidde het woord iseren.
Q 14In een bed van welk materiaal verhitte men in het Midden-Oosten ruw ijzererts?
Q 21Hoe heet de ziekte waarbij het lichaam te veel ijzer bevat?
Hemochromatose
De aandoening kan organen als de lever, het hart en de alvleesklier aantasten.
Q 22Naast welk bouwwerk staat de IJzeren pilaar van Delhi?
Qutub Minar
De ijzeren paal is ongeveer 7 meter hoog en weegt meer dan 6 ton.
Q 23Tot welke dynastie behoorde de keizer die de IJzeren pilaar van Delhi liet oprichten?
Gupta
Keizer Kumaragupta I wilde er de daden van zijn vader en voorganger Chandragupta II mee herdenken.
Q 24In welk land werd ijzerbewerking in de late 11e eeuw v.Chr. geïntroduceerd?
Houtskool
Dit procedé, dat de kwaliteit van het metaal verbeterde, werd later bekend als carbonisatie.
Q 15Welk volk produceerde ijzer in het antieke Italië?
Etrusken
Later werden er op het schiereiland landbouwwerktuigen, dolken en nagels van gemaakt.
Q 16Als welk mineraal komt ijzer in de aardkorst het meest voor?
Hematiet
De aardkorst bestaat voor ongeveer 5% uit ijzer; dit mineraal is een ijzer(III)oxide.
Q 17Ter ere van welke god werd de IJzeren pilaar van Delhi volgens de inscriptie opgericht?
Vishnu
De inscriptie op de pilaar is gesteld in het Sanskriet.
Q 18In welk land werd het principe van de hoogoven bedacht?
China
Met deze oven kon de kwaliteit van het ijzer verder worden verbeterd.
Q 19De schaarste van welk metaal luidde de overgang naar de ijzertijd in?
Tin
Niet de betere eigenschappen van ijzer gaven de doorslag, maar de sterk geslonken beschikbaarheid van deze grondstof.
Q 20Met welke chemische bewerking wordt zuiver ijzer bij hoge temperatuur uit erts gehaald?
Reductie
Het uitgangspunt is doorgaans het oxide dat het meest in de aardkorst voorkomt.
Griekenland
Van daaruit verspreidde de techniek zich snel over de rest van Europa.
Q 25Van welk element bevat de IJzeren pilaar van Delhi naast ijzer een hoog gehalte?
Fosfor
Hoewel de pilaar vele eeuwen oud is, vertoont het metaal nauwelijks aantasting.
Q 26Hoeveel stabiele isotopen van ijzer komen in de natuur voor?
Vier
De meest voorkomende daarvan is ijzer-56.
Q 27Wat betekende het Proto-Indo-Europese woord waarvan ‘ijzer’ vermoedelijk is afgeleid?
Bloed
De gereconstrueerde vorm luidt *ésh₂r̥; het gaat om een veronderstelling, geen zekerheid.
Q 28Voor hoeveel procent bestaat de IJzeren pilaar van Delhi uit ijzer?
99,72
De rest bestaat uit sporen van andere elementen, waaronder silicium.
Q 29Aan welke Keltische taal is het Germaanse woord voor ijzer ontleend?
Gallisch
De ontlening dateert uit de tijd van de La-Tènecultuur, de laatste 500 jaar v.Chr.; verwant zijn Iers iarann en Welsh haearn.
Q 30Welk massagetal heeft de radioactieve ijzerisotoop die inzicht geeft in het zonnestelsel?
60
De isotoop is erg lang levend, wat hem waardevol maakt voor de studie van de oorsprong van ons planetenstelsel.