Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Een neutronenster is de ineengestorte kern van een zware ster: een bol van ruwweg tien kilometer waarin meer massa zit dan in de zon. Nergens in het heelal is gewone materie dichter opeengepakt. Deze quiz gaat over het ontstaan in een supernova, de extreme zwaartekracht en magneetvelden, pulsars en magnetars, en de mensen achter de grote ontdekkingen. Ook de botsing van twee neutronensterren die in 2017 als zwaartekrachtgolf werd opgevangen komt aan bod.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Met welk bouwwerk wordt de draaiende stralingsbundel van een pulsar vaak vergeleken?
Vuurtoren
De straling komt vooral uit het gebied rond de magnetische polen. Alleen als zo'n bundel langs de aarde zwaait, zien we pulsen.
Q 02Wat wordt een sterrest die zwaarder is dan de Oppenheimer-Volkofflimiet waarschijnlijk?
Zwart gat
Onder die grens houdt de tegendruk van neutronen de zwaartekracht tegen, zoals elektronen dat doen in een lichtere sterrest.
Q 03Hoeveel kilometer bedraagt de straal van een neutronenster ruwweg?
10
In dat kleine bolletje zit toch tot 2,16 zonsmassa's aan materie: geen ster is kleiner of heeft een hogere dichtheid.
Q 04Wie ontdekte in 1967 als promovenda in Cambridge de eerste pulsar?
Jocelyn Bell Burnell
Het afwijkende signaal dook op in radiogegevens die een papierbandrecorder had afgedrukt, ruim dertig jaar nadat neutronensterren waren voorspeld.
Q 05Hoe heet het uitrekken van materie tot een lange dunne sliert vlak bij een neutronenster?
Spaghettificatie
Het getijdenveld trekt een invallend voorwerp al vóór de inslag uiteen. Daarna is de materie niet meer te onderscheiden van de rest van de ster.
Q 06Naar welk gerecht is de materie in de binnenste korst van een neutronenster genoemd?
Pasta
Naarmate de druk toeneemt verwacht men er grotere structuren en kleinere leegtes. De precieze samenstelling is nog onduidelijk.
Q 07Hoeveel kilo zou een luciferdoosje vol neutronenstermaterie op aarde ongeveer wegen?
3 biljoen
Dat is evenveel als een halve kubieke kilometer van de aardbol.
Q 08Waar stond LGM voor, de tijdelijke naam van de eerste ontdekte pulsar?
Little Green Men
Door de precieze timing kon men eerst niet uitsluiten dat een buitenaardse beschaving de signalen uitzond. Nu heet het object PSR B1919+21.
Q 09Vijf milliliter neutronenstermaterie is 900 keer zo zwaar als welk beroemd bouwwerk?
Piramide van Cheops
Op de neutronenster zelf zou zo'n theelepel 15 keer zo veel wegen als de maan op het aardoppervlak.
Q 10Wat zou een magnetar die op 200.000 km langs de aarde trekt met zijn magneetveld aanrichten?
Creditcards wissen
Die afstand is ruwweg de helft van de afstand tussen de aarde en de maan.
Q 11Naar welke kleur verschoof de aanvankelijk blauwe nagloed van GW170817 binnen enkele dagen?
Rood
De oorzaak was het uitdijen en afkoelen van de uitgestoten materie, die met zo'n 10% van de lichtsnelheid bewoog.
Q 12Welke natuurkundige ontdekte het neutron, de naamgever van de neutronenster?
James Chadwick
Nog geen twee jaar na die vondst werd op een bijeenkomst van de American Physical Society al geopperd dat er sterren van dicht opeengepakte neutronen bestaan.
Q 13Welk jaartal staat in de naam van de supernova waaruit de Krabpulsar is voortgekomen?
1054
De pulsar viel in 1965 al op als een ongewoon sterke bron van radiostraling in de Krabnevel.
Q 21Welk duo ontdekte in 1974 de eerste binaire pulsar, PSR B1913+16?
Taylor en Hulse
De baan van het sterrenpaar krimpt precies zoals de algemene relativiteitstheorie voorspelt voor objecten die zwaartekrachtgolven uitstralen. In 1993 volgde een Nobelprijs.
Q 22Welke bijnaam draagt de beroemde Chandra-foto van pulsar PSR B1509-58?
Hand van God
Het Chandra X-ray Observatory, dat de opname maakte, ving later ook de röntgenstraling op van twee botsende neutronensterren.
Q 23Hoe dik is de veronderstelde atmosfeer van een neutronenster hooguit?
Een paar micrometer
Q 14Wat gebeurt er met de draaiing van een neutronenster tijdens een zogeheten hapering?
Versnelt plotseling licht
Vermoedelijk barst de starre korst bij een sterbeving. De ster wordt dan iets smaller aan de evenaar en gaat door behoud van impulsmoment sneller draaien.
Q 15Hoeveel neutronensterren telt de Melkweg naar schatting?
100 miljoen
Het getal volgt uit een schatting van het aantal zware sterren dat ooit als supernova is ontploft. De meeste zijn inmiddels oud en koud.
Q 16Welke naam draagt een van de drie eerst ontdekte exoplaneten, rond pulsar PSR B1257+12?
Poltergeist
De andere twee heten Draugr en Phobetor. Draugr heeft een massa van slechts twee maal die van de maan.
Q 17Naar wie is de grens van 1,39 zonsmassa tussen witte dwergen en neutronensterren genoemd?
Chandrasekhar
Er zit wat speling in: de massa's van de lichtste neutronensterren en de zwaarste witte dwergen overlappen enkele tienden zonsmassa.
Q 18Hoeveel keer sterker dan op aarde is de zwaartekracht aan het oppervlak van een neutronenster?
200 miljard
Een voorwerp dat er één meter valt, heeft dan al een snelheid van 1400 kilometer per seconde.
Q 19Welke promotor kreeg een Nobelprijs voor de pulsarontdekking van zijn promovenda uit 1967?
Antony Hewish
Ook radioastronoom Martin Ryle, die de revolutionaire radiotelescopen had ontwikkeld, werd bekroond. De ontdekster zelf kreeg in 2018 de Breakthrough Prize.
Q 20Welke deeltjes komen massaal vrij wanneer elektronen en protonen tot neutronen versmelten?
Neutrino's
Een schokgolf van die deeltjes schiet de buitenste sterschil van de kern af: zo ontstaat de supernova.
Onder dat flinterdunne laagje ligt een extreem harde en gladde korst, met oneffenheden van hooguit 5 mm.
Q 24Op hoeveel zonsmassa's werd de massa van neutronenster PSR J0348+0432 in 2013 bepaald?
2,01
De gebruikte methode, spectroscopie van een witte dwerg, bevestigde dat zulke zware neutronensterren echt bestaan.
Q 25Na welk tijdsbestek keerde het eerste pulsarsignaal terug, wat een aardse bron uitsloot?
Siderische dag
Zo'n dag is iets korter dan 24 uur. Het signaal zelf had een periode van 1,337 seconden.
Q 26In welk sterrenstelsel vond de botsing van neutronensterren achter GW170817 plaats?
NGC 4993
De bijbehorende lichtbron, AT 2017gfo, werd 11 uur na de zwaartekrachtgolf gevonden en daarna wekenlang gevolgd, van radiogolven tot röntgenstraling.
Q 27Hoeveel jaar lang bleef PSR B1937+21 de snelst roterende pulsar die ooit was gevonden?
24
Deze millisecondepulsar draait 642 maal per seconde rond, wat destijds nieuwe grenzen stelde aan de massa en straal van neutronensterren.
Q 28Welk effect gebruikte men in 2010 om de massa van pulsar PSR J1614-2230 te bepalen?
Shapirovertraging
De uitkomst, 1,97 zonsmassa, lag ver boven de hoogste eerdere meting van 1,67 en dwong tot een nieuwe kijk op het binnenste van zulke sterren.
Q 29Wie leidde in 1982 het team dat de allereerste millisecondepulsar ontdekte?
Don Backer
Zulke pulsars zijn neutronensterren die materie van een begeleidende ster opnemen en daardoor honderden malen per seconde kunnen gaan draaien.
Q 30Welke astronome leidde in 2003 de ontdekking van de dubbelpulsar PSR J0737-3039?
Marta Burgay
In dit systeem zijn beide sterren als pulsar te zien, wat vijf verschillende tests van de algemene relativiteitstheorie mogelijk maakte.