Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Een sterrenbeeld is een groep sterren die samen een figuur lijken te vormen, al staan ze in werkelijkheid vaak op enorme afstand van elkaar. De namen gaan terug tot Mesopotamië en de Grieken, en sinds de jaren twintig van de vorige eeuw zijn de 88 officiële sterrenbeelden exact begrensd. Deze quiz gaat over de geschiedenis van de sterrenbeelden, de tekens van de dierenriem en de Griekse letters van Bayer, en zoomt in op de Grote Beer: de sterren van de Steelpan, de wegwijzerlijnen naar andere sterren en de bezienswaardigheden in dit stuk hemel. Van makkelijk tot expert, met bij elk antwoord een korte toelichting.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Hoeveel sterrenbeelden vormen samen de tekens van de dierenriem?
12
De klassieke verdeling van één sterrenbeeld per maand klopt niet: de zon staat niet in alle tekens even lang.
Q 02Hoeveel sterrenbeelden telt de officiële indeling van de Internationale Astronomische Unie?
88
Elk van die sterrenbeelden heeft tegenwoordig een exact begrensd gebied aan de hemel, niet slechts een figuur.
Q 03In welke taal hebben alle sterrenbeelden de naam die astronomen gewoonlijk gebruiken?
Latijn
Veel van die namen komen uit de Griekse of Romeinse mythologie of verwijzen naar dieren.
Q 04Onder welke bijnaam staat het helderste deel van de Grote Beer bekend?
Steelpan
De figuur wordt ook wel de Grote Wagen genoemd en dient als wegwijzer naar verschillende andere sterren.
Q 05Naar welke ster wijst de verbinding beta–alpha van de Grote Beer, vijf keer noordwaarts verlengd?
Polaris
De Grote Beer dient als oriëntering voor het opzoeken van enkele sterren; dit koppel is de bekendste wegwijzer.
Q 06Welk dertiende sterrenbeeld doorkruist de ecliptica zonder een teken van de dierenriem te zijn?
Slangendrager
De zon loopt er elk jaar doorheen, maar in de klassieke verdeling van één teken per maand komt het niet voor.
Q 07Op welke oude regio gaan veel namen van onze sterrenbeelden terug?
Mesopotamië
Babylonische namen als leeuw, krab, weegschaal en tweeling bereikten ons via de Grieken.
Q 08Hoeveel sterrenbeelden telde de lijst die Ptolemeus in de klassieke oudheid opstelde?
48
Veel sterrenbeelden die vanaf het noordelijk halfrond te zien zijn, dragen nog altijd de namen die Ptolemeus gebruikte.
Q 09Wat is de officiële afkorting van het sterrenbeeld Grote Beer?
UMa
Het sterrenbeeld ligt tussen rechte klimming 8u05m en 14u27m en tussen declinatie 28° en 73°.
Q 10Naar welke ster leidt de boog van de steel van de Grote Beer als je die verlengt?
Arcturus
Arcturus is de hoofdster van de Ossenhoeder, een buur van de Grote Beer; nog verder doorgetrokken kom je in de Maagd uit.
Q 11Welk sterrenbeeld van Ptolemeus is als enige 'vervallen' en in vier stukken opgedeeld?
Schip Argo
Het besloeg een onpraktisch groot stuk van de hemel; de vier delen heten nu Kiel, Achtersteven, Kompas en Zeilen.
Q 12Welke ster in de Grote Beer draagt de aanduiding alpha Ursae Majoris?
Dubhe
Deze ster vormt de schenktuit van de pan en is, ondanks de letter alpha, net niet de helderste van het sterrenbeeld.
Q 13Welke astronoom gebruikte nummers in plaats van Griekse letters om sterren aan te duiden?
John Flamsteed
Het Griekse alfabet bleek te kort; latere stercatalogi gebruiken meestal een nummersysteem dat losstaat van de sterrenbeelden.
Q 21Waarom wees Bayer Castor als alpha Geminorum aan, hoewel Pollux helderder is?
Castor komt eerder op in het oosten
Bayer liet bij zijn Griekse letters ook de volgorde van opkomen en de positie van de ster in het sterrenbeeld meewegen.
Q 22Welk sterrenpaar vind je door de verbinding delta–beta van de Grote Beer door te trekken?
Castor en Pollux
Beide sterren horen bij de Tweelingen, waar de Griekse letters uitzonderlijk niet de volgorde van helderheid volgen.
Q 23Welk Latijns sterrenbeeld kreeg in het Nederlands de naam Achtersteven?
Puppis
Q 14Welk toen hypermodern uurwerk gaf zijn naam aan een van de nieuwere sterrenbeelden?
Slingeruurwerk
Ook de microscoop kreeg zo een plek aan de hemel, net als verschillende navigatiehulpmiddelen.
Q 15Naar welke ster wijst de verbinding delta–gamma van de Grote Beer?
Regulus
Regulus ligt in de Leeuw, een van de acht sterrenbeelden die direct aan de Grote Beer grenzen.
Q 16In welk jaar verscheen de sterrenatlas van Johannes Bayer waarop de huidige indeling vooral berust?
1603
Bayer gebruikte daarbij al gegevens die Nederlandse ontdekkingsreizigers op hun reizen hadden verzameld.
Q 17Welke ster is de helderste van de Grote Beer, al kreeg hij niet de letter alpha?
Alioth
Bayer wees de letter alpha aan de schenktuitster toe op grond van haar positie in het beeld, niet op grond van helderheid.
Q 18Welke heldere ster vind je door de verbinding delta–alpha van de Grote Beer door te trekken?
Capella
De Grote Beer werkt als wegwijzer: andere lijnen uit dezelfde pan leiden naar de Poolster en naar de Tweelingen.
Q 19Welke hoofdster van de Maagd ligt in het verlengde van de boog van de steel van de Grote Beer?
Spica
Onderweg passeert die boog eerst de hoofdster van de Ossenhoeder; de steel van de pan is zo een dubbele wegwijzer.
Q 20Na hoeveel jaar is het lentepunt door de precessie ongeveer één sterrenbeeld opgeschoven?
2.150
De klassieke verdeling nam de aarde als middelpunt; de huidige indeling in twaalf maanden volgt het zonnejaar.
De andere delen van het oude schip zijn Carina (Kiel), Pyxis (Kompas) en Vela (Zeilen).
Q 24Welke Belgische astronoom stelde de exacte begrenzingen van de sterrenbeelden voor?
Eugène Delporte
De IAU stemde in 1928 voor zijn voorstel; sindsdien is niet de vorm maar het hemelgebied bepalend voor een sterrenbeeld.
Q 25In welk jaar werden de exacte begrenzingen van de sterrenbeelden gepubliceerd?
1930
Dankzij die grenzen kan een sterrenbeeld worden gebruikt om alle objecten in dat stuk hemel te benoemen.
Q 26Welke ontdekkingsreiziger leverde samen met Pieter Dirksz. Keyser gegevens voor de atlas van Bayer?
Frederik de Houtman
Dezelfde atlas introduceerde de gewoonte om de sterren van een sterrenbeeld met Griekse letters naar helderheid aan te duiden.
Q 27Ten westen van welke ster van de Grote Beer ligt het asterisme Broken Engagement Ring?
Merak
Merak draagt de letter beta en staat in de pan onder de schenktuit; samen met de tuitster wijst hij de weg naar de Poolster.
Q 28Naar welke ster wijst het koppel beta–alpha van de Grote Beer in zuidelijke richting?
Alkes
Alkes is Alpha Crateris, en dus een stuk minder bekend dan de Poolster aan de andere kant van dezelfde lijn.
Q 29Met welke ster vormt Mizar in de Grote Beer een met het blote oog te scheiden dubbelster?
Alcor
Mizar is de middelste ster van de steel; zijn kleine begeleider draagt de bijnaam 'het Ruitertje'.
Q 30Welk Chinees satellietnavigatiesysteem is vernoemd naar de Grote Beer?
Beidou
De vlag van Alaska bestaat uit de zeven helderste sterren van de Grote Beer en de poolster.