Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Een vaccin is geen geneesmiddel, maar een preventief middel: het traint het immuunsysteem zonder dat je ziek wordt. Van levende en geïnactiveerde vaccins tot RNA-vaccins, er bestaan heel wat soorten. Deze quiz gaat over hoe vaccins werken en hoe ze worden toegediend, en over de geschiedenis erachter: de plaag van Athene, de variolatie, de koepokkenproef van Edward Jenner en de experimenten van Louis Pasteur met miltvuur en hondsdolheid. De vragen lopen op van makkelijk naar pittig.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Met welk ander woord wordt een vaccin in het Nederlands ook wel aangeduid?
Entstof
Het is geen geneesmiddel, maar een preventief middel: het beschermt mens of dier min of meer langdurig tegen een infectieziekte.
Q 02Naar welk Latijns woord voor 'koe' noemde Edward Jenner zijn techniek?
Vacca
Door de mildere koepokkenvariant te gebruiken wist Jenner de gevaren van de variolatie te omzeilen.
Q 03Waarmee wordt het poliovaccin van Albert Sabin toegediend?
Suikerklontje
Sommige levende, verzwakte vaccins kunnen worden geslikt of in een krasje op de huid worden gewreven.
Q 04Welke cellen in het bloed vormen het specifieke immuunsysteem dat een vaccin traint?
Witte bloedcellen
Het gaat om B- en T-geheugencellen: zij herkennen een binnengedrongen ziekteverwekker en schakelen hem uit.
Q 05Tegen welke ziekte beschermt het DKTP-vaccin naast difterie, kinkhoest en tetanus?
Poliomyelitis
Een prik die tegen meerdere infectieziekten tegelijk beschermt, heet een combinatievaccin.
Q 06Wat kregen gevaccineerden volgens spotprenten van tegenstanders van Edward Jenner?
Koeienkoppen
Ook uit godsdienstige hoek kwam verzet, en wie goed verdiende aan variolaties had geen belang bij het succes van Jenner.
Q 07Uit welk land bracht Mary Wortley Montagu de variolatie tegen de pokken mee?
Turkije
Bij variolatie werd een minder zware vorm van pokken op de huid aangebracht; dat verkleinde de kans op het ernstigste ziektebeeld, maar kon toch dodelijk aflopen.
Q 08In welk jaar verklaarde de Wereldgezondheidsorganisatie de pokken officieel uitgeroeid?
1980
De uitroeiing was het resultaat van een wereldwijde vaccinatiecampagne die dertien jaar duurde.
Q 09Welke theorie verving aan het einde van de 19e eeuw officieel de miasmatheorie?
Kiemtheorie
Volgens deze theorie worden ziekten veroorzaakt door onzichtbare micro-organismen.
Q 10Welk type vaccin is efficiënter dan een geïnactiveerd vaccin, maar riskanter voor zwangeren?
Levend vaccin
De ziektekiem zit er in sterk verzwakte vorm in; de meeste vaccins van dit type zijn virusvaccins.
Q 11Welk beroep had de vader van de jongen die Edward Jenner als eerste met koepokken inentte?
Tuinman
De jongen werd licht ziek en was binnen een week weer beter; op een latere variolatie reageerde hij in het geheel niet meer.
Q 12Welke Griekse historicus beschreef de plaag die in 430 v.Chr. in Athene uitbrak?
Thucydides
Hij overleefde de epidemie zelf en merkte op dat wie de plaag had doorstaan niet opnieuw, of minder ernstig, ziek werd: verworven immuniteit.
Q 13Welke beroepsgroep liep tijdens de plaag van Athene het grootste risico om besmet te raken?
Artsen
De meeste slachtoffers vielen in de dichtstbevolkte wijken, en soldaten verspreidden de epidemie tot ver buiten de stad.
Q 21Hoeveel dagen bedraagt de incubatietijd van de pokken?
12
Daarna krijgt de patiënt hoge koorts en verspreidt het virus zich naar de huid, waar het blaasjes veroorzaakt.
Q 22Welke Engelse boer vaccineerde als eerste zijn eigen vrouw en kinderen?
Benjamin Jesty
Hij had er geen belangstelling voor om de techniek verder te verkennen of te verspreiden; dat deed de arts Edward Jenner.
Q 23Welke Engelse arts varioleerde vanaf 1768 patiënten tegen de pokken, zonder veel resultaat?
John Fewster
Zijn patiënten bleken allemaal al besmet te zijn geweest met de mildere koepokken, die hen immuun hadden gemaakt voor de echte pokken.
Q 14Welke achtjarige jongen kreeg in 1796 van Edward Jenner koepokkenvocht in zijn arm gekrast?
James Phipps
De jongen werd ziek, met milde symptomen, en herstelde volledig; twee maanden later bleek hij immuun voor de echte pokken.
Q 15Hoe noemden de oude Romeinen de verontreinigde lucht die ziekten zou verspreiden?
Miasmen
De oorzaak ervan zocht men onder meer in zonsverduisteringen, vulkanische uitbarstingen en kometen.
Q 16Welke dieren besmette Louis Pasteur met hondsdolheid om de ziekteverwekker af te zwakken?
Konijnen
Van de zieke dieren werd de ruggengraat verwijderd en steeds langer gedroogd, waardoor het virus steeds minder ziekmakend werd.
Q 17Welke negenjarige jongen werd in 1885 na een hondenbeet bij Louis Pasteur gebracht?
Joseph Meister
Pasteur aarzelde, omdat hij geen arts was en niet zeker wist of zijn behandeling bij mensen zou aanslaan.
Q 18Waarmee wordt een gezuiverd antigeen gecombineerd om er een injecteerbaar vaccin van te maken?
Adjuvantia
Het antigeen zelf wordt sinds de jaren 1990 steeds vaker geproduceerd door gekweekte cellen van bacteriën, gisten of draadschimmels.
Q 19In welk jaar gaf Edward Jenner zijn onderzoek naar vaccinatie in eigen beheer uit?
1798
Veel enthousiasme was er aanvankelijk niet: men vond het onlogisch om via een ziek dier besmet te raken om zelf niet ziek te worden.
Q 20Hoe heet een vaccinvirus dat zich bij normale lichaamstemperatuur niet kan vermenigvuldigen?
Thermosensitief
Door die ingreep is het ziekmakend vermogen van het verzwakte virus veel kleiner dan dat van de natuurlijke ziektekiem.
Q 24In welk Frans gehucht demonstreerde Louis Pasteur in 1881 zijn miltvuurvaccin op een boerderij?
Pouilly-le-Fort
Het gehucht ligt zo'n 40 km van Parijs; Pasteur nam de uitdaging om de werkzaamheid in het openbaar te tonen graag aan.
Q 25Welk melkmeisje met koepokkenzweren op haar handen ontmoette Edward Jenner in 1796?
Sarah Nelms
Jenner nam wat vocht af uit een van haar wonden en gebruikte dat voor zijn beroemde proef.
Q 26Wie beschreef in 1880 de eerste resultaten van vaccinatieproeven met de miltvuurbacterie?
Henry Toussaint
Zijn vaccin werd eerst verhit; later doodde hij de bacteriën met fenol. Het beschermde honden en schapen tegen een nieuwe besmetting.
Q 27Hoeveel injecties kreeg de jongen die Louis Pasteur in 1885 tegen hondsdolheid behandelde?
13
Pasteur besloot tot de behandeling omdat het gebeten kind anders zou sterven; daarmee werd de werking van vaccinatie aangetoond.
Q 28Van welke medewerker kreeg Louis Pasteur het dode vaccin dat hij in het geheim gebruikte?
Charles Chamberland
Pasteur greep ernaar omdat zijn eigen werkwijze met een levend verzwakt vaccin tot uiteenlopende resultaten leidde.
Q 29Bij welke temperatuur werd het eerste experimentele miltvuurvaccin tien minuten verhit?
55 °C
In een later stadium werden de bacteriën niet meer verhit, maar met fenol gedood.
Q 30Met welke stof waren de bacteriën gedood in het vaccin van Pasteurs openbare miltvuurproef?
Kaliumdichromaat
Dat kwam pas aan het licht toen de wetenschappelijke notitieboeken van Pasteur in 1970 openbaar werden.