Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Betelgeuze is de opvallend rode ster in Orion en een van de bekendste sterren aan de winterhemel. De ster is zo groot dat hij op de plek van de zon een flink deel van het zonnestelsel zou opslokken. Deze quiz gaat over zijn naam, afstand en afmetingen, de opvallende helderheidsdip van 2019 en 2020 en de explosie die hem te wachten staat. Ook het sterrenbeeld Orion zelf komt aan bod, van de mythe tot de gordel en de Orionnevel.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Wat voor type ster is Betelgeuze?
Rode superreus
De ster heeft spectraalklasse M1-M2 en lichtkrachtklasse Ia-Iab en is bovendien halfregelmatig veranderlijk.
Q 02Hoe heet de explosie waarmee Betelgeuze aan het eind van zijn leven zal ontploffen?
Supernova
Bij zo'n explosie wordt enkele dagen lang zeer veel licht uitgestraald.
Q 03Wat was Orion, naamgever van het sterrenbeeld van Betelgeuze, in de Griekse mythologie?
Jager
In de mythe achtervolgde hij de Plejaden. Na zijn dood werd hij tot sterrenbeeld verheven.
Q 04Welke ster is als enige in het sterrenbeeld Orion helderder dan Betelgeuze?
Rigel
Toch draagt Betelgeuze de aanduiding alpha Orionis. De ster is ook bekend onder namen als Betelgeux en Al Mankib.
Q 05Welk wapen van Orion hangt aan zijn gordel, gevormd door een nevel en enkele sterren?
Zwaard
Tot dit deel van het sterrenbeeld horen de sterren Hatysa en Mizan Batil I, ook bekend als 44 en 42 Orionis.
Q 06Uit welke taal stamt de naam Betelgeuze oorspronkelijk?
Arabisch
In die taal heet de ster yad al-djoeza, wat hand van de reus betekent.
Q 07In welk sterrenbeeld staat Sirius, ten zuidoosten van Orion?
Canis Major
Het sterrenbeeld stelt de grote jachthond van Orion voor. Sirius is na de zon de helderste ster aan de hemel.
Q 08Welke godin doodde Orion per ongeluk, waarna hij een sterrenbeeld werd?
Artemis
Zo kwam de mythische achtervolger van de Plejaden aan de hemel terecht, met Betelgeuze als een van zijn helderste sterren.
Q 09Tot aan welke planeet zou Betelgeuze reiken als hij op de plek van de zon stond?
Jupiter
De ster is zo groot dat hij ondanks een afstand van honderden lichtjaren bij extreme vergroting als schijfje te zien is.
Q 10Hoeveel eeuwen doet het licht van Betelgeuze erover om de aarde te bereiken?
5
Een explosie van de ster zou dus pas eeuwen later vanaf de aarde zichtbaar zijn.
Q 11Van welk lichaamsdeel van de reus is de naam Betelgeuze door een leesfout afgeleid?
Oksel
De westerse talen gingen uit van ibt al-djoeza, terwijl de ster eigenlijk yad al-djoeza heet: de hand van de reus.
Q 12Welke god zagen de oude Egyptenaren in het sterrenbeeld Orion?
Osiris
Hij werd verbeeld als een man die vertwijfeld achteromkijkt, met zijn zuster en echtgenote Isis als Sirius op zijn hielen.
Q 13Wat veroorzaakte waarschijnlijk de grote helderheidsdip van Betelgeuze in 2019 en 2020?
Uitgestoten gassen
Het materiaal verzwakte het schijnsel; de temperatuur en de omvang van de ster zelf werden niet minder.
Q 21Rond welke ster in de gordel van Orion liggen de Paardenkopnevel en de Vlamnevel?
Alnitak
Dit heldere deel van het Orioncomplex ligt links in de gordel; in de buurt staat ook de nevel Messier 78.
Q 22Wanneer had Betelgeuze na zijn grote dip de normale helderheid weer terug?
April 2020
Het dieptepunt lag pas kort daarvoor, dus het herstel van de ster duurde maar een paar maanden.
Q 23Met hoeveel procent kromp de diameter van Betelgeuze tussen 1993 en 2009?
15
Opvallend genoeg nam de helderheid van de ster in die jaren niet beduidend af.
Q 24Op hoeveel lichtjaar afstand ligt het Orioncomplex, het gebied van nevels en gaswolken?
Q 14In welke hoek van het sterrenbeeld Orion staat de ster Betelgeuze?
Noordoosten
In de andere hoeken van de zandlopervorm staan Bellatrix, Saiph en de helderste ster van het sterrenbeeld.
Q 15Welke Messier-aanduiding heeft de Orionnevel, net ten zuiden van de gordelsterren?
M42
De nevel is in donkere nachten als een lichte vlek met het blote oog te zien.
Q 16In welke maand van 2019 begon Betelgeuze aanzienlijk minder licht uit te stralen?
Oktober
Het was het begin van een dip die tot in het voorjaar van 2020 zou duren.
Q 17Waardoor ontstaan de heldere vlekken op het oppervlak van Betelgeuze?
Opstijgend heet gas
Het materiaal komt uit het inwendige van de ster en bedekt een groot deel van het steroppervlak.
Q 18Welke bijnaam heeft de Gordel van Orion, naast Jakobsstaf?
Driekoningen
De gordel bestaat uit drie vrijwel even heldere sterren die schuin als een riem door het midden van het sterrenbeeld lopen.
Q 19Wie ontdekte in 1836 dat de helderheid van Betelgeuze veranderlijk is?
John Herschel
De ster geldt als halfregelmatig veranderlijk: zijn lichtsterkte schommelt in twee verschillende ritmes.
Q 20Hoeveel dagen duurt de kortste helderheidsperiode van Betelgeuze ongeveer?
425
Daarnaast kent de halfregelmatig veranderlijke ster een veel langere periode van ongeveer 5,9 jaar.
1600
De Orionnevel is het opvallendste deel van dit uitgebreide gebied in de richting van Orion.
Q 25Hoeveel miljoen kilometer meten de heldere vlekken op Betelgeuze ongeveer?
150
Dat is vergelijkbaar met de afstand tussen de zon en de aarde.
Q 26Tot hoeveel procent van zijn gemiddelde lichtsterkte zakte Betelgeuze begin 2020?
34–38
Na dat dieptepunt in februari nam de lichtsterkte van de ster weer toe.
Q 27Hoeveel maal zo helder als Venus wordt Betelgeuze naar verwachting als hij ontploft?
250
De ster bereikt dan vanaf de aarde gezien waarschijnlijk helderheid −10 en overtreft Sirius zelfs 2500 keer.
Q 28Welke ster heeft, op de zon na, als enige een grotere schijnbare diameter dan Betelgeuze?
R Doradus
Met 0,047 boogseconden is Betelgeuze bij extreme vergrotingen als schijfje te zien. Ter vergelijking: de zon meet aan de hemel 30 boogminuten.
Q 29Welke astronoom stelde dat Betelgeuze tijdens de dip van 2020 niet kleiner of koeler werd?
Emily Levesque
De verzwakking kwam dus niet uit de ster zelf, maar waarschijnlijk van materiaal dat het licht tegenhield.
Q 30Welke zwakke open sterrenhoop staat ruim een graad ten westen van Betelgeuze?
Collinder 74
De sterrenhoop is uiterst zwak en staat net ten zuiden van de ster HD 38779, die magnitude +7 heeft.