Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Het periodiek systeem is meer dan een poster aan de muur van het scheikundelokaal. De tabel van Mendelejev ordent alle bekende elementen op atoomnummer en voorspelt welke eigenschappen ze delen met hun buren. Deze quiz gaat over de geschiedenis van de tabel, de groepen en blokken, de trends in elektronegativiteit en atoomstraal, en de nieuwste synthetische elementen. Als bonus duiken we in wolfraam: het metaal met het hoogste smeltpunt, dat van gloeilamp tot dartpijl overal opduikt.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Waaraan is het atoomnummer van een element gelijk?
Het aantal protonen in de kern
Bij een vrij, ongeladen atoom is dat getal ook gelijk aan het aantal elektronen; varianten met andere aantallen neutronen heten isotopen.
Q 02Welk element is het meest elektronegatief?
Fluor
Chloor trekt dan weer het sterkst een extra elektron aan; die eigenschap heet elektronenaffiniteit.
Q 03Welke groepsnaam draagt groep 17 van het periodiek systeem?
Halogenen
Slechts zes van de achttien groepen hebben een eigen naam; groep 18 omvat alle edelgassen en de groepen 3 tot 16 hebben in het Nederlands geen naam.
Q 04In welk jaar publiceerde Dmitri Mendelejev zijn eerste periodiek systeem?
1869
Julius Lothar Meyer publiceerde een jaar later onafhankelijk een eigen systeem, als uitbreiding van zijn tabel uit 1864.
Q 05Welke twee elementen zijn bij 0 graden Celsius op het aardoppervlak vloeibaar?
Broom en kwik
Elf elementen zijn bij die temperatuur gasvormig, waaronder waterstof, stikstof, zuurstof en alle edelgassen; van de elementen vanaf rutherfordium is de fase niet bekend.
Q 06Welk blok omvat de eerste twee groepen van het periodiek systeem plus waterstof en helium?
S-blok
Elk blok is genoemd naar de subschil waarin het 'laatste' elektron zit; het p-blok bevat onder andere alle metalloïden.
Q 07Welk atoomnummer heeft wolfraam?
74
Het grijswitte overgangsmetaal heeft het symbool W; in het Engels en veel Romaanse talen heet het tungsten.
Q 08Wat betekent 'tung sten', de Zweedse oorsprong van de Engelse naam van wolfraam?
Zware steen
De naam werd rond 1758 gegeven aan het mineraal dat nu scheeliet heet, een verbinding van calcium en wolfraam.
Q 09Welke twee elementen voorspelde Mendelejev met behulp van de leemten in zijn tabel?
Gallium en germanium
Hij was niet de eerste die gaten openliet, maar wel de eerste die ze gebruikte om de eigenschappen van nog onbekende elementen te voorspellen.
Q 10Hoeveel neutronen bevat de kern van een atoom koolstof-14?
8
Alle koolstofatomen hebben zes protonen; ongeveer 1% van de natuurlijke koolstof is koolstof-13 met zeven neutronen.
Q 11Welk element sluit anno 2026 als nummer 118 het periodiek systeem af?
Oganesson
Elementen vanaf nummer 95 zijn alleen in laboratoria gesynthetiseerd; elementen vanaf 119 moeten het nog met een tijdelijke naam doen.
Q 12Wie stelde in 1932 het concept elektronegativiteit voor?
Linus Pauling
De waarde stijgt van links naar rechts in een periode en daalt van boven naar onder in een groep; cesium is het minst elektronegatieve element.
Q 13Welke chemicus observeerde in 1857 dat koolstof vaak met vier andere atomen verbonden is?
Friedrich Kekulé
Methaan bestaat uit één koolstofatoom en vier waterstofatomen; dit idee werd later bekend als valentie.
Q 21Welke groep met zink, cadmium en kwik telt volgens de IUPAC-definitie niet als overgangsmetaal?
12
Volgens de IUPAC moet een overgangsmetaal een incomplete d-subschil hebben of kationen met zo'n subschil kunnen vormen.
Q 22Welk edelgas heeft een kationische chemie die beter bij metalen past?
Radon
Toen de edelgassen rond 1900 werden ontdekt, noemde men ze 'groep 0', omdat er nog geen chemische reactiviteit van bekend was.
Q 23Welk element kon alleen worden gefotografeerd via het licht van zo'n 300.000 atomen?
Francium
Element 85, astaat, is zelfs nog nooit waargenomen; het element in kwestie draagt nummer 87 en werd door Mendelejev eka-cesium genoemd.
Q 14Welke Engelse chemicus vergeleek de periodiciteit van de elementen met muzikale octaven?
John Newlands
Zijn tijdgenoten bespotten de 'wet van de octaven' en de Chemical Society weigerde zijn werk te publiceren, al voorspelde hij er het bestaan van germanium mee.
Q 15Welk in 1940 synthetisch geproduceerd element werd in 1971 toch in de natuur gevonden?
Plutonium
Het ging om zeer kleine hoeveelheden; neptunium, in 1939 gesynthetiseerd, was het eerste transurane element uit een laboratorium.
Q 16Welke Amerikaanse wetenschapper stelde in 1945 voor dat de actinoïden een f-subschil vullen?
Glenn Seaborg
Collega's raadden hem af zo'n radicaal voorstel te publiceren; hij deed het toch en won in 1951 de Nobelprijs voor de chemie.
Q 17Hoeveel van de bekende elementen komen in de natuur voor?
Eerste 94
Daarvan zijn er 84 'primordiaal', dus aanwezig sinds het begin van de Aarde; de andere 10 ontstaan alleen bij het verval van die oerelementen.
Q 18Welk element is het lichtste dat vrijwel alleen in synthetische vorm voorkomt?
Technetium
Het heeft atoomnummer 43, een van de vier gaten tussen aluminium en goud die in 1913 op basis van de kernlading werden voorspeld.
Q 19Wie merkte in 1829 op dat veel elementen in drietallen (triaden) konden worden gegroepeerd?
Johann Döbereiner
Lithium, natrium en kalium vormden zo'n drietal; het atoomgewicht van het middelste lid was ongeveer het gemiddelde van de andere twee.
Q 20Wie stelde in 1913 experimenteel de kernlading (het atoomnummer) van elk element vast?
Henry Moseley
Hij voorspelde dat de enige nog onbekende elementen tussen aluminium en goud de nummers 43, 61, 72 en 75 waren; alle vier werden later ontdekt.
Q 24Welk aardalkalimetaal gedraagt zich door zijn amfotere chemie eerder als een hoofdgroepmetaal?
Beryllium
Het vormt meestal covalente verbindingen; de grenzen tussen de categorieën zijn nooit scherp en zulke overlappingen komen vaker voor.
Q 25Welke twee buurelementen verwisselde Mendelejev tegen de volgorde van hun atoomgewicht in?
Telluur en jood
Zo pasten ze beter in hun chemische families; pas in 1913 bleek dat zijn ordening overeenkomt met oplopende atoomnummers.
Q 26Welke twee elementen kregen op 31 mei 2012 officieel hun naam?
Flerovium en livermorium
Het gaat om de elementen 114 en 116; de elementen 113, 115, 117 en 118 volgden pas in 2016, na formele erkenning door de IUPAC.
Q 27Hoe heet het effect waardoor hafnium nagenoeg dezelfde atoomstraal heeft als zirkonium?
Lanthanoïdecontractie
De 4f-elektronen schermen de stijgende kernlading slecht af; het effect is merkbaar tot aan platina en geldt ook voor tantaal en niobium.
Q 28Wat is het zwaarste element dat in macroscopische hoeveelheden in pure vorm is waargenomen?
Einsteinium
Het draagt atoomnummer 99; men neemt aan dat de elementen 95 tot 100 ooit in de natuur voorkwamen, maar nu niet meer.
Q 29Welk atoomnummer noemde Richard Feynman als het einde van het periodiek systeem?
137
Boven dat nummer zouden 1s-elektronen in het atoommodel van Bohr sneller dan het licht gaan; John Emsley hield het op 128 en Albert Khazan op 155.
Q 30Welke twee elementen staan in sommige systemen in plaats van lanthaan en actinium in groep 3?
Lutetium en lawrencium
Scandium en yttrium zijn de onomstreden eerste leden van de groep; de meeste chemici zijn zich van de controverse niet eens bewust.