Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Pokken was eeuwenlang een van de meest gevreesde ziekten ter wereld. Het virus velde vorsten, ontvolkte hele rijken in Amerika en liet overlevenden met littekens achter. Deze quizvragen gaan over het virus en zijn varianten, de symptomen, de grote epidemieën en de lange weg naar de uitroeiing. Ook Edward Jenner komt aan bod, de Engelse dorpsdokter die met koepokken het eerste vaccin ontwikkelde.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Waartoe konden pokkenblaasjes op het oog leiden?
Blindheid
De blaasjes lieten bovendien vrijwel altijd ontsierende littekens achter op de huid.
Q 02Naar het Latijnse woord voor welk dier is de term 'vaccineren' genoemd?
Koe
Wie koepokken had doorgemaakt, was beschermd tegen de echte pokken; het Latijnse woord in kwestie is vacca.
Q 03Op welke ziekte leken de eerste verschijnselen van pokken het meest?
Griep
Patiënten kregen spier- en gewrichtspijn, vermoeidheid, hoge koorts van ten minste 38,5 graden, misselijkheid en braken.
Q 04Welke Sovjetleider liet de littekens van zijn pokken op foto's wegretoucheren?
Jozef Stalin
Hij liep de ziekte al in zijn jeugd op. Ook George Washington en Abraham Lincoln hebben de pokken gehad.
Q 05Welke veroveraar bestreed aan de Mexicaanse kust een rivaliserend leger met een pokkenpatiënt?
Hernán Cortés
De besmette soldaat stak een man uit het andere kamp aan; tijdens de gevechten rond Tenochtitlan sloeg de ziekte over op de Azteken.
Q 06Welke Spanjaard veroverde in 1533 met een piepklein leger het door pokken verzwakte Incarijk?
Francisco Pizarro
De Inca's waren niet alleen door de ziekte verzwakt, maar ook door een burgeroorlog tussen de broers Atahualpa en Huáscar.
Q 07Welke Franse koning overleed aan de pokken?
Lodewijk XV
Hij was niet de enige vorst die bezweek: de ziekte trof arm en rijk en maakte in golven grote aantallen slachtoffers.
Q 08Op welk lichaamsdeel krijgen runderen blaasjes door koepokken?
Uier
Voor het dier heeft de virale infectie verder weinig gevolgen. Melkmeisjes liepen de ziekte geregeld op.
Q 09Hoe hoog was de sterfte bij de hemorragische vorm van Variola major?
Bijna 100%
Patiënten kregen een tekort aan bloedplaatjes en bloedingen in organen als de milt, de nieren en de spieren.
Q 10In welke Nederlandse stad brak in 1951 de allerlaatste pokkenepidemie van het land uit?
Tilburg
Sinds de vaccinatieplicht in de negentiende eeuw kwamen epidemieën in Nederland steeds minder vaak voor.
Q 11Waar zaten de blaasjes bij pokken, anders dan bij waterpokken, vooral geconcentreerd?
Ledematen
Naast de grote aantallen blaasjes was hoge koorts het andere kenmerk van de ziekte.
Q 12Welke jongen, zoon van een tuinman, kreeg van Edward Jenner als eerste koepokken toegediend?
James Phipps
De jongen werd licht ziek en was binnen een week weer beter; op een latere besmetting met echte pokken reageerde hij helemaal niet meer.
Q 13Uit welk land bracht Mary Wortley Montagu de variolatie, een vroege pokkeninenting, mee?
Turkije
Bij variolatie werd een minder zware vorm van pokken op de huid aangebracht; dat verkleinde de kans op een ernstig ziektebeeld, maar kon toch dodelijk aflopen.
Q 21Hoe hoog was de sterfte bij Variola minor, de mildere vorm van pokken?
Minder dan 1%
Bij deze vorm was ook de koorts lager, en ze kwam niet zo vaak voor als de gevaarlijke variant.
Q 22Hoeveel doden eisten de pokken naar schatting elk jaar in het Europa van de 18e eeuw?
400.000
Wie een epidemie overleefde, beschikte daarna meestal over voldoende afweer tegen de ziekte.
Q 23Welk deel van de Incabevolking overleed naar schatting aan de pokken?
60 tot 90%
Hele gebieden raakten ontvolkt, en veel overlevenden stierven daarna alsnog door andere ziekten of hongersnood.
Q 14Van welke vogel beschreef Edward Jenner in 1788 het broedparasitisme voor het eerst correct?
Koekoek
Zijn waarneming dat de jongen zelf de eieren uit het nest duwen, werd aanvankelijk niet geloofd.
Q 15Welke groep moest zich in Nederland vanaf 1953 verplicht tegen pokken laten inenten?
Militairen
De plicht was vastgelegd in een aparte immunisatiewet. Sinds de tweede helft van de jaren zeventig komt de ziekte niet meer voor.
Q 16Op welk lichaamsdeel begon de huiduitslag bij pokken?
Voorhoofd
Binnen 24 tot 36 uur bedekte de uitslag het hele lichaam, vaak terwijl de koorts tijdelijk zakte.
Q 17In welk land woedde in 1972 de laatste Europese epidemie van wilde pokken?
Joegoslavië
Zes jaar later volgde in Engeland nog het laatst bekende geval ter wereld, dat ontstond in een gebouw waar pokkenonderzoek werd gedaan.
Q 18In welke Engelse stad werkte Janet Parker, in 1978 het laatste pokkenslachtoffer ter wereld?
Birmingham
Ze was fotografe bij de medische faculteit, waar op dat moment een onderzoeksproject met het virus liep. De exacte besmettingsweg is nooit gevonden.
Q 19Bij welke groep kwam het platte type van Variola major meestal voor?
Kinderen
Bij dit type voelden de blaasjes zacht aan en lagen ze min of meer in de huid verzonken; de sterfte bedroeg 96%.
Q 20In welk jaar viel Tenochtitlan, waarna het pokkenvirus zuidwaarts naar het Incarijk trok?
1521
Bij de val van de stad had een enorme epidemie het grootste deel van de bevolking al gedood; de overlevenden waren te verzwakt om zich te verdedigen.
Q 24Onder welke naam staat de Wet op de Besmettelijke Ziekten uit 1872 ook bekend?
Epidemiewet
De wet kwam er na een zware uitbraak van pokken en stelde vaccinatie verplicht.
Q 25Ruim hoeveel levens eiste de pokkenuitbraak van 1870 tot 1873 in Nederland?
23.000
De uitbraak trof ook grote delen van de rest van de wereld en leidde in Nederland in 1872 tot nieuwe wetgeving over besmettelijke ziekten.
Q 26Welke Incakeizer stierf aan de pokken, waarna zijn zonen een burgeroorlog uitvochten?
Huayna Capac
Kort voor hem was ook kroonprins Ninan Cuyochi aan de ziekte bezweken.
Q 27Welke Amerikaanse epidemioloog leidde vanaf 1966 de 'Smallpox Eradication Unit'?
Donald Henderson
Zijn internationale team groeide uit tot de veel grotere organisatie die de pokken uiteindelijk met succes uitroeide.
Q 28Welke naam kreeg het doel van de in 1967 gestarte campagne om de pokken uit te roeien?
Target Zero
Het doel werd bijna gehaald: de campagne liep slechts 9 maanden uit.
Q 29Welke prinses van Lucca en Piombino stelde op 25 december 1806 pokkenvaccinatie verplicht?
Elisa Bonaparte
Ze wordt vaak ten onrechte de eerste initiatiefnemer genoemd; een Zwitsers kanton was haar negen maanden voor.
Q 30Welk Zwitsers kanton voerde in 1806 als eerste staat in Europa een pokkenvaccinatieplicht in?
Thurgau
De plicht ging in op 26 maart en kwam er door toedoen van Sanitätsrat Jakob Christoph Scherb.