Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Een zwart gat is een hemellichaam waaruit niets kan ontsnappen, zelfs geen licht. Toch weten sterrenkundigen er verrassend veel over: hoe ze ontstaan, hoe zwaar ze worden en hoe je ze opspoort. Deze quiz loopt van de eerste ideeën uit de achttiende eeuw via Einstein en Hawking naar de eerste echte foto en het zwarte gat in het hart van de Melkweg. De vragen beginnen makkelijk en eindigen op kennersniveau.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Hoe heet het denkbeeldige oppervlak dat als grens rond een zwart gat fungeert?
Waarnemingshorizon
Vlak buiten dit oppervlak kan licht nog net aan de enorme zwaartekracht ontsnappen.
Q 02Wat hebben de meeste sterrenstelsels naar men aanneemt in hun centrum?
Superzwaar zwart gat
Zulke reuzen hebben een massa van vijftigduizend tot vele miljoenen malen die van de zon.
Q 03Uit welke gebeurtenis in het leven van een zware ster ontstaat een stellair zwart gat?
Supernova
Stellaire zwarte gaten hebben een massa van omstreeks 5 tot 100 keer die van de zon.
Q 04Hoe heet het uitrekken van een invallende waarnemer tot een lange sliert bij een zwart gat?
Spaghettificatie
De oorzaak is de extreem grote gradiënt van het zwaartekrachtveld vlak bij het zwarte gat.
Q 05Hoe heet het superzware zwarte gat in het centrum van de Melkweg?
Sagittarius A*
De massa is bepaald door de banen te bestuderen van sterren die zich in de buurt van het centrum bevinden.
Q 06Hoe neemt een zwart gat na zijn vorming meestal toe in grootte?
Materie uit de omgeving opnemen
Smelt het daarna samen met andere zwarte gaten, dan kan er een exemplaar ontstaan van miljarden keren de massa van de zon.
Q 07In welke richting kunnen licht en materie de grens van een zwart gat passeren?
Alleen van buiten naar binnen
Daardoor kan van binnenuit geen enkel signaal naar buiten worden verstuurd.
Q 08Hoe heet de schijf van gas die zich vormt rond een zwart gat dat een nabije ster leegtrekt?
Accretieschijf
In het Nederlands heet zo'n schijf ook wel een aangroeischijf.
Q 09Waarin is de massa van een zwart gat volgens de relativiteitstheorie geconcentreerd?
Singulariteit
Dat kan een punt, een ring of een bol zijn; daarover zijn de geleerden het niet in alle gevallen eens.
Q 10Met welke telescoop werd in 2019 de eerste echte foto van een zwart gat gemaakt?
Event Horizon Telescope
Het is een virtuele radiotelescoop zo groot als de aarde; het nieuws werd op 10 april 2019 bekendgemaakt.
Q 11Welk verschijnsel treedt op als een zwaar hemellichaam het licht van een verre bron afbuigt?
Zwaartekrachtlens
Liggen bron, zwaar hemellichaam en waarnemer precies op een lijn, dan ontstaat een ringvormig beeld.
Q 12Wat kan er ontstaan door sterke veranderingen in de zwaartekracht bij botsende zwarte gaten?
Gravitatiegolven
Zulke signalen zijn alleen op te vangen met speciaal aangepaste instrumenten.
Q 13Hoe lopen klokken dicht bij een zwart gat voor een waarnemer die er ver vandaan staat?
Langzamer
Voor iemand die zelf naar het zwarte gat valt, blijft de eigen klok juist even snel gaan.
Q 21In welk jaar toonde Stephen Hawking theoretisch aan dat zwarte gaten langzaam moeten verdampen?
1974
Hoe kleiner het zwarte gat, hoe sneller de verdamping gaat; na een tijd kan het helemaal verdwijnen.
Q 22Op hoeveel lichtjaar van de zon ligt het zwarte gat in het centrum van de Melkweg?
26.673
Het is met afstand het zwaarste zwarte gat van de Melkweg; de andere zijn stellair.
Q 23Via welk proces heffen een deeltje en zijn antideeltje elkaar vrijwel meteen weer op?
Annihilatie
Aan de rand van een zwart gat valt soms één deeltje naar binnen, terwijl het andere de ruimte in ontsnapt.
Q 14Welke detector registreert sinds 2015 samensmeltingen van zwarte gaten?
LIGO
Het is een detector voor zwaartekrachtgolven, die vrijkomen wanneer twee zwarte gaten op elkaar botsen.
Q 15In welk sterrenstelsel ligt het zwarte gat dat in 2019 als eerste werd gefotografeerd?
M87
Het beeld toont de fotonengordel rond de horizon van het zwarte gat en de schaduw van die horizon.
Q 16Welke Amerikaanse natuurkundige introduceerde in 1967 de benaming black hole?
John Wheeler
Hij had eerder onder meer aan de waterstofbom gewerkt.
Q 17Welke latere atoombomgeleerde berekende in 1939 als eerste de vorming van een zwart gat?
J. Robert Oppenheimer
Hij deed dat samen met zijn student Hartland Snyder en ging daarbij uit van een gasbol.
Q 18Welke vorm heeft de horizon van een zwart gat dat niet draait?
Bolvormig
Bij een draaiend zwart gat wijkt de horizon juist van die vorm af.
Q 19In welke theorie maakte Einstein in 1905 aannemelijk dat niets sneller gaat dan het licht?
Speciale relativiteitstheorie
Het idee van sterren waaraan niets kan ontsnappen had vóór die tijd nog geen enkele concrete onderbouwing.
Q 20Welke grootheid beschrijft een zwart gat volledig, samen met massa en elektrische lading?
Impulsmoment
Twee zwarte gaten met gelijke waarden voor deze parameters zijn dus identiek aan elkaar.
Q 24Welke Engelse geoloog veronderstelde rond 1790 al het bestaan van onzichtbare sterren?
John Michell
De Franse wiskundige Pierre-Simon Laplace kwam onafhankelijk van hem op hetzelfde idee.
Q 25Welke metriek beschrijft een ongeladen, niet-draaiend zwart gat?
Schwarzschildmetriek
Het is de oplossing van de einstein-vergelijkingen in vacuüm met bolsymmetrie.
Q 26Hoeveel kilometer is de Schwarzschildstraal van een stilstaand zwart gat zo zwaar als de zon?
2,95
Deze straal is evenredig met de massa van het zwarte gat.
Q 27Met wie deelde Reinhard Genzel in 2020 een Nobelprijs voor onderzoek aan het Melkwegcentrum?
Andrea Ghez
Beiden bepaalden onafhankelijk van elkaar de massa van het centrale zwarte gat uit de bewegingen van sterren, gemeten in nabij-infrarood.
Q 28Welk zwart gat gold anno 2024 als het dichtstbijzijnde bekende exemplaar?
Gaia BH1
Het staat op een afstand van 1560 lichtjaar.
Q 29In welk jaar vonden Newman en anderen oplossingen voor zwarte gaten met rotatie én lading?
1965
Met de Kerr-Newman-geometrie kunnen draaiende zwarte gaten met of zonder lading worden beschreven.
Q 30Welk soort straling verraadt het spectrum van de radiobron in het centrum van de Melkweg?
Synchrotronstraling
De bron kreeg in 1982 een eigen naam om haar te onderscheiden van de andere componenten van het gebied.