Wygenerowany po polsku przez AI na podstawie naszego angielskiego quizu; źródła prowadzą do polskiej Wikipedii.
Supernowa to kosmiczna eksplozja, po której na niebie pojawia się niezwykle jasny obiekt. Dla gwiazdy oznacza koniec, dla kosmosu – dostawę ciężkich pierwiastków. Quiz sprawdza, skąd biorą się takie wybuchy, jak astronomowie dzielą je na typy i jak nadają im nazwy. Są też pytania o słynne supernowe: od chińskich kronik, przez gwiazdy Tychona i Keplera, po Supernową 1987A.
Wszystkie 30 pytań z odpowiedziami i wyjaśnieniami. Zagraj w quiz
Q 01Czym w rzeczywistości jest dla gwiazdy wybuch supernowej, myląco nazywanej nową gwiazdą?
śmiercią
W najlepszym razie taki wybuch oznacza radykalną transformację gwiazdy w coś zupełnie innego.
Q 02Z którego języka pochodzi słowo „nova”, od którego wzięła nazwę supernowa?
łacińskiego
Przedrostek „super” odróżnia to zjawisko od zwykłej nowej – gwiazdy, która także zwiększa jasność, ale w nieco mniejszym stopniu i z innej przyczyny.
Q 03Który pierwiastek z naszych kości został kiedyś wyrzucony w kosmos przez wybuch supernowej?
wapń
Supernowe wzbogacają przestrzeń międzygwiazdową o pierwiastki, które w większych ilościach nie mogłyby powstać w żadnych innych okolicznościach.
Q 04Która słynna mgławica jest pozostałością supernowej SN 1054?
Krab
W tym samym miejscu, w gwiazdozbiorze Byka, znajduje się pulsar PSR B0531+21; sam wybuch obserwowano w Chinach i Ameryce Północnej.
Q 05Co wywołane wybuchem supernowej rozchodzi się w otaczającej przestrzeni i formuje mgławicę?
fala uderzeniowa
Uformowana w ten sposób mgławica nosi nazwę pozostałości po supernowej i w kosmicznej skali czasu jest tworem bardzo nietrwałym.
Q 06Ile miliardów lat temu z mgławicy wzbogaconej przez supernowe powstał Układ Słoneczny?
4,5
Skład chemiczny mgławicy słonecznej zdeterminowały wcześniejsze wybuchy gwiazd, które ostatecznie umożliwiły powstanie na Ziemi życia w obecnej postaci.
Q 07Czyje imię nosi supernowa z 1604 roku, ostatnia zaobserwowana w Drodze Mlecznej?
Johannesa Keplera
Rozbłysła w gwiazdozbiorze Wężownika, a zaobserwowano ją 9 października.
Q 08Ile czasu mija, zanim jasny obiekt powstały w wybuchu supernowej stanie się niemal niewidoczny?
kilka tygodni lub miesięcy
Tym terminem określa się kilka rodzajów kosmicznych eksplozji; każda z nich wyrzuca w przestrzeń większość lub całą materię gwiazdy.
Q 09Ile pierwszych supernowych w danym roku dostaje oznaczenie jedną wielką literą?
26
Kolejne odkrycia oznacza się już dwiema małymi literami, począwszy od aa i ab.
Q 10Który astronom obserwował supernową z 1572 roku i w książce „De Nova Stella” użył słowa „nova”?
Tycho Brahe
Supernowa ta rozbłysła w Kasjopei; zaobserwowano ją 6 listopada.
Q 11Który pierwiastek, obok kobaltu i niklu, tworzy jądro masywnej gwiazdy tuż przed wybuchem?
żelazo
Masywna gwiazda ma przed wybuchem budowę warstwową: im dalej od środka, tym lżejsze pierwiastki.
Q 12Od czego zależy, czy po supernowej zostanie gwiazda neutronowa, czarna dziura, czy nic?
początkowej masy
Sam wybuch to chwila, gdy zapadająca się gwiazda nagle zmienia rozmiary i bardzo jasno świeci.
Q 13Linie którego pierwiastka są pierwszym kryterium podziału supernowych na typy?
wodoru
Supernową ze śladami tego pierwiastka w widmie zalicza się do typu II, a bez nich – do typu I.
Q 21Dlaczego wybuchu najmłodszej supernowej Drogi Mlecznej nie widziano w świetle widzialnym?
przesłoniły go gaz i pył
Do wybuchu doszło w pobliżu centrum Galaktyki; przez takie zasłony łatwo przenikają promienie rentgenowskie i fale radiowe.
Q 22Powyżej ilu mas Słońca gwiazda może zakończyć ewolucję wybuchem supernowej typu II?
9
W takim wybuchu syntetyzowane są ciężkie pierwiastki, rozsiewane potem w przestrzeni międzygwiazdowej.
Q 23Kształt czego, obok linii widmowych, pozwala wyróżnić podtypy supernowych?
krzywej blasku
W obrębie typu I wyróżnia się podtypy Ia, Ib i Ic, a w obrębie typu II – podtypy II-P i II-L.
Q 14W jakiej galaktyce rozbłysła Supernowa 1987A?
Wielkim Obłoku Magellana
Obserwowano ją już kilka godzin po rozbłysku; była pierwszą okazją do obserwacyjnego sprawdzenia współczesnych teorii pochodzenia supernowych.
Q 15Co dzieje się z zewnętrznymi warstwami gwiazdy, gdy opadną na jej sprężyste jądro?
gwałtownie odbijają się na zewnątrz
Właśnie ten moment nazywa się wybuchem supernowej; gwiazda świeci wtedy bardzo jasno.
Q 16W jakiej postaci energia wybuchu supernowej dociera do Ziemi?
promieniowania kosmicznego
Zjawisko to aktywuje jądra atomowe, a ślady tego procesu w datowanych próbkach pozwalają obliczyć czas wybuchu i odległość supernowej od Ziemi.
Q 17Zderzenie jakich dwóch obiektów może według jednej z teorii wywołać supernową typu Ia?
białych karłów
Druga teoria zakłada, że pojedynczy obiekt tego rodzaju ściąga na siebie materię z towarzyszącej mu większej gwiazdy.
Q 18Po jakim czasie mgławica utworzona przez wybuch supernowej ulega całkowitemu rozproszeniu?
kilkudziesięciu tysiącach lat
Taka mgławica znika bez śladu, dlatego w Drodze Mlecznej znamy niewiele pozostałości, choć w dziejach Galaktyki wybuchów były zapewne miliony.
Q 19Przeciwko jakiemu przekonaniu Galileusz użył supernowej jako dowodu?
niebo nigdy się nie zmienia
Uczony powołał się na supernową z 1604 roku, przecząc poglądowi, który powszechnie wówczas panował.
Q 20Czyje nazwisko nosi masa, po której przekroczeniu dochodzi do eksplozji termojądrowej gwiazdy?
Chandrasekhara
Do supernowej prowadzi też druga droga: gdy w jądrze masywnej gwiazdy ustają reakcje termojądrowe, ciśnienie promieniowania spada i gwiazda zapada się pod własnym ciężarem.
Q 24Po przekroczeniu ilu mas Słońca jądro masywnej gwiazdy zaczyna zapadać się grawitacyjnie?
1,4
Granicę tę osiąga jądro zbudowane z bardzo stabilnych nuklidów, w którym nie dochodzi już do kolejnych reakcji termojądrowych.
Q 25W którym roku n.e. rozbłysła pierwsza supernowa zapisana w kronikach historycznych?
185
Obserwowano ją w Chinach i prawdopodobnie w Europie, a na nocnym niebie pozostawała widoczna przez osiem miesięcy.
Q 26W co, oprócz neutronów, zamieniają się elektrony i protony podczas kolapsu jądra gwiazdy?
neutrina
Kolaps grawitacyjny zbliża jądra atomowe tak bardzo, że zanikają przerwy między nimi i traktuje się je jak pojedyncze nukleony.
Q 27W którym gwiazdozbiorze rozbłysła w 1006 roku niezwykle jasna supernowa SN 1006?
Wilka
Osiągnęła prawdopodobnie jasność około −7,5m, dzięki czemu mogła być widoczna nawet w dzień.
Q 28Co, obok interakcji z towarzyszem, odziera z warstw zewnętrznych przyszłe supernowe Ib i Ic?
silny wiatr gwiazdowy
Takie eksplozje powodują zapewne masywne gwiazdy, które tracą większość otoczki jeszcze przed wyczerpaniem całego paliwa jądrowego.
Q 29Około którego roku na Ziemi dałoby się dostrzec wybuch najmłodszej supernowej Drogi Mlecznej?
1899
Potrzebne byłyby do tego teleskopy rejestrujące promienie rentgenowskie i fale radiowe, którymi wówczas nie dysponowano.
Q 30Zapadanie się gwiazdy jakiego rodzaju daje przypuszczalnie supernową typu Ib?
Wolfa-Rayeta
Supernowe typów Ib i Ic przypominają eksplozje typu II, bo również biorą się z masywnych gwiazd.