Wygenerowany po polsku przez AI na podstawie naszego angielskiego quizu; źródła prowadzą do polskiej Wikipedii.
Żelazo to pierwiastek o symbolu Fe, z którego zbudowana jest większość jądra Ziemi i bez którego nie byłoby stali, mostów ani narzędzi. Towarzyszy ludziom od czasów prehistorycznych, a cała epoka nosi jego imię. W quizie sprawdzisz, co wiesz o właściwościach i odmianach żelaza, o stali i wielkim piecu, o rudach i ich wydobyciu oraz o roli żelaza w organizmie: od niedoboru po nadmiar. Na koniec czeka kilka pytań o słynną kolumnę z Indii, która od stuleci opiera się korozji.
Wszystkie 30 pytań z odpowiedziami i wyjaśnieniami. Zagraj w quiz
Q 01Jak potocznie nazywa się uwodnione tlenki żelaza powstające na wolnym powietrzu?
rdza
Żelazo reaguje z wodą i tlenem, dlatego w stanie wolnym spotyka się je głównie w środowiskach ubogich w tlen.
Q 02Jaka choroba jest u kręgowców głównym skutkiem niedoboru żelaza?
niedokrwistość
Do niedoboru dochodzi m.in. przy zwiększonym zapotrzebowaniu, zaburzeniach wchłaniania lub zwiększonej utracie tego pierwiastka.
Q 03Jak brzmi łacińska nazwa żelaza, od której pochodzi jego symbol chemiczny?
ferrum
Żelazo ma liczbę atomową 26 i należy do metali przejściowych z VIII grupy pobocznej układu okresowego.
Q 04Jaką barwę ma czyste, nieutlenione żelazo?
srebrzystą
To lśniący, dość twardy i stosunkowo trudnotopliwy metal, który ulega pasywacji.
Q 05Co, obok rud, staje się coraz ważniejszym źródłem żelaza?
recykling
Rudy pozostają jednak podstawowym surowcem, a ich złóż jest na świecie pod dostatkiem.
Q 06Stopy którego metalu, stosowane przed epoką żelaza, zostały przez nie wyparte?
miedzi
Wyparte stopy miały niższe temperatury topnienia niż żelazo.
Q 07Do jakiej grupy składników organizmów zalicza się żelazo, obecne w nich w małych ilościach?
mikroelementów
Mimo to żelazo jest niezbędne do życia prawie wszystkim organizmom: drobnoustrojom, roślinom i zwierzętom, w tym człowiekowi.
Q 08Około ilu lat p.n.e. zaczęła się w Starym Świecie epoka żelaza?
1200
Mianem tym określa się czas, w którym żelazo stało się głównym surowcem do wytwarzania narzędzi.
Q 09Które paliwo trafia do wielkiego pieca razem z rudą żelaza i topnikami?
koks
Z takiego wsadu wytapia się surówkę o wysokiej zawartości węgla, z której dopiero później powstaje stal.
Q 10Jakim przymiotnikiem określa się stale zawierające mangan, chrom, molibden lub wanad?
stopowe
Od starożytności żelazo stosuje się przede wszystkim w formie stopów z węglem, czyli żeliwa i stali.
Q 11Jak nazywa się mieszanina tlenku żelaza i sproszkowanego glinu stosowana przy spawaniu?
termit
Reakcję spalania tej mieszaniny wykorzystuje się również do oczyszczania rud.
Q 12Który kraj wydobył w 2017 roku najwięcej rud żelaza, bo aż 880 mln ton?
Australia
Łączne światowe wydobycie rud żelaza wyniosło wtedy ok. 2,4 mld ton.
Q 13Jakie zjawisko wytwarza pierwiastki o liczbie atomowej większej niż żelazo?
wybuch supernowej
Taka eksplozja rozrzuca w przestrzeń radionuklidy, które są także prekursorem stabilnego żelaza.
Q 21Dlaczego warstwa tlenków na żelazie łuszczy się, zamiast je chronić?
Zajmuje większą objętość niż metal
Łuszczenie odsłania kolejne, nieskorodowane jeszcze warstwy, podczas gdy wiele innych metali tworzy na powierzchni powłokę pasywną.
Q 22Do jakiej grupy białek należą zawierające żelazo hemoglobina i mioglobina?
metaloprotein
Oba białka służą kręgowcom do transportu i przechowywania tlenu cząsteczkowego.
Q 23Ile procent skorupy ziemskiej stanowi w przybliżeniu żelazo?
6,2%
Taka zawartość daje żelazu czwarte miejsce wśród wszystkich pierwiastków skorupy i drugie wśród metali.
Q 14W którym narządzie żelazo jest magazynowane w postaci ferrytyny?
wątrobie
W ludzkim organizmie żelazo występuje poza tym m.in. w hemoglobinie, mięśniach, szpiku kostnym i osoczu.
Q 15W jakim procesie zachodzącym w masywnych gwiazdach obficie powstaje żelazo?
fuzja jądrowa
Żelazo jest ostatnim pierwiastkiem, którego wytworzenie wiąże się jeszcze z uwolnieniem energii, stąd jego dostatek w planetach skalistych.
Q 16W okolicach którego polskiego miasta leżą głęboko położone, niewydobywane złoża żelaza?
Suwałk
Poza głębokością złóż przeszkodą w eksploatacji jest groźba katastrofy ekologicznej.
Q 17Jaką chorobę młodych liści wywołuje u roślin niedobór żelaza?
chlorozę
Brak żelaza zakłóca u roślin także przebieg fotosyntezy.
Q 18Do którego miasta trafiały z Indii sztaby żelaza, z których wytwarzano słynną stal?
Damaszku
Starożytni Hindusi słynęli z doskonale rozwiniętej metalurgii, a stal damasceńska jest tego świadectwem.
Q 19Które stopnie utlenienia żelaza są najpowszechniejsze?
II i III
Cały zakres jest znacznie szerszy i sięga od −II do VI, podobnie jak u rutenu i osmu z tej samej grupy.
Q 20Która dziedziczna choroba wiąże się z nadmiarem żelaza w organizmie?
hemochromatoza
Drugim ważnym schorzeniem z przeciążenia żelazem jest hemosyderoza; do takich stanów dochodzi mimo mechanizmów regulacyjnych organizmu.
Q 24Które białko transportuje żelazo we krwi człowieka?
transferryna
Prawidłowe średnie stężenie żelaza w surowicy krwi wynosi 120 μg/dl u mężczyzn i 100 μg/dl u kobiet.
Q 25Czym pod względem magnetycznym staje się żelazo powyżej 768 °C?
paramagnetykiem
Sama niskotemperaturowa odmiana α pozostaje przy tym trwała aż do 912 °C.
Q 26W postaci jakiego jonu żelazo wchłania się z przewodu pokarmowego człowieka?
Fe2+
Wchłanianie odbywa się w dwunastnicy i jelicie cienkim.
Q 27Na cześć którego boga wzniesiono, według inskrypcji, Żelazną Kolumnę w Delhi?
Wisznu
Ten sam napis wymienia jako fundatora króla Kumaraguptę I; najstarszy tekst na kolumnie pochodzi z czasów dynastii Guptów.
Q 28Jaki procent naturalnego żelaza stanowi jego najobfitszy izotop, żelazo-56?
92%
Żelazo ma 25 izotopów, ale trwałe są tylko cztery: 54, 56, 57 i 58.
Q 29Jaką czystość, w procentach, ma kute żelazo Żelaznej Kolumny w Delhi?
98%
Metal ten otrzymywano, prażąc rudę z węglem drzewnym w temperaturze 1300 °C, a następnie go przekuwając.
Q 30Które białko wiąże żelazo w błonie śluzowej przewodu pokarmowego tuż po wchłonięciu?
apoferrytyna
W wyniku tego powstaje ferrytyna, w której żelazo znajduje się na III stopniu utlenienia.