Wygenerowany po polsku przez AI na podstawie naszego angielskiego quizu; źródła prowadzą do polskiej Wikipedii.
Betelgeza to jedna z najjaśniejszych gwiazd nocnego nieba i najbardziej znany czerwony nadolbrzym. Jej wyraźnie czerwoną barwę widać gołym okiem w zimowe wieczory. Quiz sprawdza wiedzę o pochodzeniu nazwy, rozmiarach i jasności gwiazdy, o głośnym spadku blasku z lat 2019–2020 oraz o tym, jak Betelgeza zakończy życie. Nie zabrakło pytań o jej ruch przez Galaktykę i niedawno potwierdzoną towarzyszkę.
Wszystkie 30 pytań z odpowiedziami i wyjaśnieniami. Zagraj w quiz
Q 01W którym gwiazdozbiorze świeci Betelgeza?
Orion
Na nocnym niebie gwiazda ta zajmuje dziewiąte miejsce pod względem jasności, z wielkością gwiazdową +0,45.
Q 02Jakim rodzajem gwiazdy jest Betelgeza?
czerwony nadolbrzym
Jej typ widmowy to M1-2, a promień ocenia się na setki razy większy od słonecznego.
Q 03Jaką barwę Betelgezy można dostrzec gołym okiem?
czerwoną
Kolor idzie w parze z niską jak na gwiazdę temperaturą powierzchni, wynoszącą typowo około 3500 K.
Q 04Jak według przewidywań astronomów zakończy życie Betelgeza?
wybuchem supernowej
Powinno to nastąpić w czasie krótszym niż sto tysięcy lat, co w skali życia gwiazd oznacza niedaleką przyszłość.
Q 05Jaką grecką literą w oznaczeniu Bayera opisana jest Betelgeza?
Alfa
Litera ta sugeruje pierwszeństwo, ale Betelgeza nie jest najjaśniejszą gwiazdą swojego gwiazdozbioru.
Q 06Z jakiego języka wywodzi się tradycyjna nazwa Betelgezy?
arabski
Pierwotne określenie Yad al-Jauzā znaczy „Ręka al-Jauzy”, czyli kobiecej postaci, którą widziano w tym miejscu nieba.
Q 07Wierzchołek którego asteryzmu z jasnych gwiazd tworzy Betelgeza?
trójkąt zimowy
Pozostałe wierzchołki to Syriusz w Wielkim Psie i Procjon w Małym Psie; cały układ dobrze widać zimą z terenu Polski.
Q 08Do orbity której planety sięgałaby Betelgeza umieszczona w miejscu Słońca?
Jowisza
Promień gwiazdy ocenia się na około 3–5 jednostek astronomicznych, czyli kilka odległości Ziemi od Słońca.
Q 09Która organizacja formalnie zatwierdziła w 2016 roku nazwę gwiazdy Betelgeuse?
Międzynarodowa Unia Astronomiczna
Ta sama organizacja oficjalnie przyjęła później także nazwę Siwarha dla gwiazdy towarzyszącej Betelgezie.
Q 10Jaki obiekt pozostanie po wybuchu Betelgezy?
gwiazda neutronowa
Masę tej pozostałości szacuje się na około 1,5 masy Słońca.
Q 11Co sprawia, że Betelgeza w dużym tempie traci masę?
wiatr gwiazdowy
Proces ten trwa, odkąd gwiazda bardzo się rozrosła; obecnie jej masę ocenia się na 15–20 mas Słońca.
Q 12Ile lat świetlnych dzieli w przybliżeniu Betelgezę od Słońca?
640
Wartość tę wyznaczono z dużą niepewnością, bo pomiary paralaksy i emisji radiowych dają wyraźnie różne wyniki.
Q 13Jaką gwiazdą była Betelgeza na początku życia, około 8–8,5 miliona lat temu?
błękitną i gorącą
Miała wtedy typ widmowy O, a jej masę początkową ocenia się na około 20 mas Słońca.
Q 21Na którym teleskopie pracuje instrument SPHERE, który sfotografował Betelgezę w grudniu 2019?
Very Large Telescope
Zdjęcie pokazało, że gwiazda zmienia kształt na bardziej owalny i pociemniała głównie w dolnej części.
Q 22Który uczony razem z Francisem Pease’em jako pierwszy zmierzył rozmiar kątowy Betelgezy?
Albert Michelson
Betelgeza była pierwszą gwiazdą, dla której udało się wykonać taki pomiar.
Q 23Na które mniej więcej miejsce listy najjaśniejszych gwiazd spadła Betelgeza w grudniu 2019?
21
Zwykle zajmuje na tej liście dziewiątą pozycję; jej wielkość gwiazdowa wahała się wtedy między 1,273 a 1,294.
Q 14Jaką wielkość zmierzono dla Betelgezy wcześniej niż dla jakiejkolwiek innej gwiazdy?
średnicę kątową
Wynik zależy od zakresu promieniowania, ponieważ gaz otoczki i atmosfery gwiazdy ma w różnych zakresach inną grubość optyczną.
Q 15Jaki proces wynosi z wnętrza Betelgezy gorętszą materię, widoczną jako jasne plamy?
konwekcja
Plamy te wyróżniają się na tle powierzchni o typowej temperaturze około 3500 K.
Q 16Jaką część ciała błędnie odczytano w średniowiecznej transliteracji nazwy Betelgezy?
pacha
Zawinił błąd w pierwszej literze łacińskiego zapisu bedalgeuze; właściwe znaczenie to „ręka”.
Q 17Od supernowej którego astronoma wybuch Betelgezy będzie około 19 razy bliższy?
Keplera
Będzie to najbliższa taka eksplozja w historii, a mimo to nie zagrozi życiu na Ziemi.
Q 18Od czego zależy wynik pomiaru rozmiaru Betelgezy?
długości fali
Gaz tworzący otoczkę i atmosferę gwiazdy ma różną grubość optyczną w poszczególnych zakresach promieniowania.
Q 19Do jakiego typu gwiazd zmiennych zalicza się Betelgeza?
półregularnych
Jej wielkość gwiazdowa waha się od 0,3 do 1,1 w kilku nakładających się okresach, trwających od pół roku do sześciu lat.
Q 20Która sonda wyznaczyła paralaksę Betelgezy wyraźnie większą, niż wynika z pomiarów radiowych?
Hipparcos
Pomiar utrudnia też duży rozmiar kątowy tarczy gwiazdy, znacznie przewyższający jej paralaksę.
Q 24Ile parseków wynosi „kompromisowa” odległość Betelgezy, łącząca dwa rodzaje pomiarów?
200
Wartość ta godzi dane z pomiarów paralaksy i z obserwacji emisji radiowych, uwzględniając niepewności obu metod.
Q 25Ile tysięcy razy jasność Betelgezy przewyższa jasność Słońca?
105
Wynik ten zależy od przyjętej odległości gwiazdy, którą znamy tylko w przybliżeniu.
Q 26Ilu optycznych towarzyszy ma Betelgeza?
9
To słabe gwiazdy o wielkościach gwiazdowych 11–14,5, oddalone na niebie o 38–240 sekund kątowych.
Q 27Które obserwatorium wskazało w lutym 2020 na zmiany w pobliżu fotosfery Betelgezy?
SOFIA
Prawdopodobnie na stronie widocznej z Ziemi pojawił się tymczasowo większy, nieco chłodniejszy obszar gwiazdy.
Q 28W jakim zakresie widma nie zanotowano zmian promieniowania Betelgezy podczas jej pociemnienia?
średniej podczerwieni
Wynika z tego, że całkowita energia emitowana z wnętrza gwiazdy się nie zmieniła, a przyczyna leżała przy jej powierzchni.
Q 29Na ile km/s oszacowano prędkość Betelgezy względem otaczającego ją ośrodka?
30
Oszacowanie oparto na rozmiarze i kształcie łuków widocznych wokół gwiazdy na zdjęciach w dalekiej podczerwieni.
Q 30Ile razy promień Betelgezy przewyższa słoneczny według ocen z 2016 roku?
887
Niepewność tej oceny to aż ± 203 promienie Słońca; taki rozmiar odpowiada około 3–5 jednostkom astronomicznym.