Wygenerowany po polsku przez AI na podstawie naszego angielskiego quizu; źródła prowadzą do polskiej Wikipedii.
Czerwone olbrzymy to gwiazdy u schyłku życia: rozdęte do ogromnych rozmiarów i chłodne na powierzchni. Taki los czeka kiedyś także Słońce. W quizie sprawdzisz, co dzieje się w jądrze i otoczce takiej gwiazdy, gdzie leży ona na diagramie Hertzsprunga-Russella i jak kończy swoją ewolucję. Osobna porcja pytań dotyczy Betelgezy, słynnego czerwonego nadolbrzyma: jej nazwy, rozmiarów, tajemniczego pociemnienia i towarzyszki.
Wszystkie 29 pytań z odpowiedziami i wyjaśnieniami. Zagraj w quiz
Q 01Od czego pochodzi nazwa czerwonych olbrzymów?
Barwy i rozmiarów
Promienie takich gwiazd bywają setki razy większe od słonecznego.
Q 02Do jakiego gwiazdozbioru należy czerwony nadolbrzym Betelgeza?
Oriona
To dziewiąta pod względem jasności gwiazda na nocnym niebie.
Q 03Za ile miliardów lat Słońce stanie się czerwonym olbrzymem?
5–6
Rozrośnie się wtedy tak bardzo, że sięgnie orbity Ziemi.
Q 04Co dzieje się z otoczką czerwonego olbrzyma, gdy jego jądro się kurczy?
Rozszerza się
To właśnie dlatego rozmiary całej gwiazdy tak znacznie rosną.
Q 05Czym staje się zdegenerowane jądro czerwonego olbrzyma po odrzuceniu otoczki?
Białym karłem
Odrzucona otoczka tworzy wokół niego mgławicę planetarną.
Q 06Jaką barwę miała Betelgeza, gdy miliony lat temu rozpoczynała życie?
Błękitną
Była wtedy gorącą gwiazdą typu widmowego O; powstała około 8–8,5 miliona lat temu.
Q 07Z jakiego pierwiastka czerwony olbrzym wytwarza hel w warstwach bliższych powierzchni?
Wodoru
Dzieje się tak, gdy cały zapas tego paliwa w samym jądrze został już przerobiony na hel.
Q 08Do jakich typów widmowych należą czerwone olbrzymy?
K lub M
Na diagramie Hertzsprunga-Russella takie gwiazdy leżą poza ciągiem głównym.
Q 09Wierzchołek jakiego asteryzmu, widocznego z Polski, tworzy Betelgeza?
Trójkąta zimowego
Gwiazdę widać na „prawym ramieniu” postaci, którą przedstawia jej gwiazdozbiór.
Q 10Przez jakie zjawisko Betelgeza jako czerwony nadolbrzym szybko traci masę?
Wiatr gwiazdowy
Jej masę początkową ocenia się na około 20 mas Słońca.
Q 11Jak nazywa się gwałtowny zapłon syntezy w całym jądrze mało masywnego czerwonego olbrzyma?
Błysk helowy
W gwiazdach masywniejszych jądro nie jest zdegenerowane, więc hel zapala się w nich spokojnie.
Q 12Aż do jakiego pierwiastka najmasywniejsze gwiazdy syntetyzują w jądrach kolejne pierwiastki?
Żelaza
Takie gwiazdy przechodzą fazę nadolbrzyma i kończą wybuchem supernowej typu drugiego.
Q 13Ile razy zwiększy się rozmiar Słońca, gdy zmieni się ono w czerwonego olbrzyma?
200
Sama faza olbrzyma jest znacznie krótsza od czasu, który gwiazda spędza na ciągu głównym.
Która gwiazda, oznaczona „Beta”, jest najjaśniejsza w gwiazdozbiorze Betelgezy?
Q 21Jaką wielkość zmierzono u Betelgezy jako u pierwszej gwiazdy w dziejach?
Średnicę kątową
Wynik zależy jednak od długości fali, w której prowadzi się pomiar.
Q 22Jakiego rodzaju gwiazdą zmienną jest Betelgeza?
Półregularną
Jej zmiany jasności mają kilka nakładających się okresów, trwających od pół roku do sześciu lat.
Q 23Jaką gwiazdą nazywa się Betelgezę, pędzącą naddźwiękowo przez ośrodek międzygwiazdowy?
Uciekającą
Najpewniej została wyrzucona z układu wielokrotnego, rozerwanego przez oddziaływanie grawitacyjne innych gwiazd.
Rigel
Betelgeza nosi oznaczenie Bayera „Alfa”, choć nie jest w swoim gwiazdozbiorze najjaśniejsza.
Q 15Co powoduje kontrakcję helowego jądra gwiazdy po ustaniu w nim reakcji?
Własna grawitacja
Część wydzielonej przy tym energii trafia do zewnętrznej powłoki, gdzie rusza synteza helu.
Q 16Ile kelwinów wynosi typowa temperatura powierzchni Betelgezy?
3500
Widać na niej też jasne plamy, zapewne gorętszą materię wynoszoną z wnętrza przez konwekcję.
Q 17Ile razy gwiazda „paląca” coraz cięższe pierwiastki może stać się czerwonym olbrzymem?
Wiele razy
Każde kolejne takie stadium trwa krócej od poprzedniego.
Q 18Jaką część ciała postaci al-Jauzy oznacza arabski źródłosłów nazwy „Betelgeza”?
Rękę
W średniowiecznej łacinie nazwę zapisano z błędem w pierwszej literze i odczytano ją jako „pachę”.
Q 19Jak nazywa się reakcja syntezy węgla z helu zachodząca w jądrach czerwonych olbrzymów?
Proces 3-α
W gwiazdach lżejszych niż 2,5 masy Słońca potrzebną do niej temperaturę jądro osiąga dopiero po silnym skurczeniu.
Q 20Z jaką prędkością, w km/s, Betelgeza porusza się względem otaczającego ośrodka?
30
Wartość tę oszacowano na podstawie rozmiaru i kształtu łuków, które gwiazda tworzy przed sobą.
Q 24Kim z pochodzenia był astronom Al Sufi, autor książki o gwiazdozbiorach i gwiazdach stałych?
Persem
W jego dziele pojawia się już nazwa, od której wywodzi się dzisiejsza „Betelgeza”.
Q 25Który fizyk wraz z Francisem Pease’em dokonał w 1921 słynnego pomiaru Betelgezy?
Albert Michelson
Późniejsze obserwacje mikrofalowe, prowadzone przez 15 lat, wskazywały na systematyczne kurczenie się gwiazdy.
Q 26Które obserwatorium wskazało, że Betelgeza pociemniała przez zmiany przy fotosferze?
SOFIA
Na stronie widocznej z Ziemi pojawił się prawdopodobnie większy, nieco chłodniejszy obszar gwiazdy.
Q 27Jaką ozdobę oznacza arabska nazwa Siwarha, nadana towarzyszce Betelgezy?
Bransoletkę
Nazwę zaproponowali odkrywcy, a Międzynarodowa Unia Astronomiczna oficjalnie ją zatwierdziła.
Q 28Która sonda wyznaczyła paralaksę Betelgezy, wyraźnie większą niż wynik z pomiarów radiowych?
Hipparcos
Łącząc oba rodzaje pomiarów i ich niepewności, astronomowie przyjęli dla odległości wartość „kompromisową”.
Q 29Jakim instrumentem teleskopu VLT sfotografowano Betelgezę w grudniu 2019?
SPHERE
Na zdjęciu gwiazda miała kształt bardziej owalny i była pociemniała głównie w dolnej części.