Wygenerowany po polsku przez AI na podstawie naszego angielskiego quizu; źródła prowadzą do polskiej Wikipedii.
Czym właściwie jest nauka? Filozofowie od Talesa po Poppera spierali się o to, co odróżnia wiedzę naukową od potocznej, spekulatywnej czy irracjonalnej – a odpowiedzi wcale nie są oczywiste. Ten quiz łączy dwa światy: filozofię i klasyfikację nauk oraz jeden z najważniejszych procesów biochemicznych na Ziemi – fotosyntezę. Sprawdzisz, kto sformułował mocną zasadę racjonalności, skąd wziął się chloroplast i za co Melvin Calvin dostał Nobla. Pytania mają różny poziom trudności: od szkolnych podstaw po szczegóły, które znają tylko pasjonaci.
Wszystkie 30 pytań z odpowiedziami i wyjaśnieniami. Zagraj w quiz
Q 01W których organellach komórek eukariotycznych zachodzi fotosynteza?
W chloroplastach
U roślin głównym organem asymilacyjnym są liście, ale pewne ilości tych organelli mają też niezdrewniałe łodygi, kwiaty i owoce.
Q 02Jakie prawo sformułował Newton zamiast twierdzeń typu „wszystkie planety się przyciągają”?
Prawo powszechnej grawitacji
Uczeni nie poprzestają na twierdzeniach jednostkowych – służą im one jako przesłanki do uogólnień, niekiedy aż po twierdzenia uniwersalne.
Q 03Który gatunek wiedzy ludzkiej uznaje się za najstarszy?
Wiedza potoczna
Ten najstarszy gatunek wiedzy pojawił się wraz z homo sapiens, stwierdza fakty, ale ich nie wyjaśnia, a jego kryterium jest zdrowy rozsądek.
Q 04Który starożytny uczony jest wymieniany jako jeden z pierwszych ściśle rozumianych naukowców?
Archimedes z Syrakuz
Starożytność przyniosła utrwalanie wiedzy przez pismo, choć już ludzie paleolityczni gromadzili informacje o rachubie czasu i fazach Księżyca.
Q 05Jakie ptaki występują w klasycznym przykładzie ogólności twierdzeń: „wszystkie … są czarne”?
Kruki
Twierdzenie jest tym ogólniejsze, im szerszy jest jego podmiot – wersja ograniczona do ptaków żyjących w Polsce jest mniej ogólna.
Q 06Jak nazywa się cykl reakcji fazy ciemnej fotosyntezy, wiążący CO2 w związki organiczne?
Cykl Calvina-Bensona
Reakcje te zachodzą w stromie chloroplastów; choć uchodzą za niezależne od światła, światło stymuluje część ich enzymów.
Q 07Który lud Nowego Świata wytworzył własny kalendarz, co uznaje się za zręby nauki?
Majowie
Zręby nauk powstawały niezależnie w Starym i Nowym Świecie – historia nauki sięga aż prehistorii.
Q 08Z którym filozofem wiąże się pojawienie się wiedzy opartej na logice i doświadczeniu?
Arystoteles
Ten przełom zaowocował pierwszymi naukami szczegółowymi: astronomią, geometrią, statyką, logiką i medycyną.
Q 09Z jakich dwóch starogreckich słów pochodzi nazwa procesu fotosyntezy?
„światło” i „łączenie”
Ten proces utrzymuje wysoki poziom tlenu w atmosferze i zwiększa masę materii organicznej kosztem nieorganicznej.
Q 10Jak inaczej nazywa się filozofię nauki, rozumianą jako naukę o nauce?
Metanauka
Filozofię nauki nazywa się też teorią nauki, a niekiedy metodologią nauk; pomagają jej historia, socjologia i psychologia nauki.
Q 11Jak nazywa się nauka o sterowaniu i łączności w żywych organizmach i maszynach?
Cybernetyka
To dyscyplina integracyjna na styku teorii i praktyki – po części matematyczna, po części empiryczna, zarówno biologiczna, jak i fizyczna.
Q 12Której dziedziny nie obejmuje angielski termin science, w odróżnieniu od polskiej „nauki”?
Humanistyki
Część języków, w których uprawia się naukę, w ogóle nie ma pojęcia odpowiadającego polskiemu rozumieniu tego słowa.
Q 13Co jest przykładem alfabetycznego, a nie logicznego, uporządkowania wiedzy potocznej?
Książka telefoniczna
Nauka porządkuje twierdzenia relacją wynikania: z aksjomatów i postulatów wyprowadza dedukcyjnie twierdzenia pochodne.
Q 21W ilu aspektach trzeba ujmować naukę, aby w pełni zrozumieć, czym ona jest?
7
Wśród tych aspektów są m.in. wiedza naukowa, działalność badawcza, społeczność naukowa, instytucje naukowe i świadomość naukowa.
Q 22Który filozof uznał wysoką informacyjną zawartość twierdzeń za podstawowy cel poznawczy nauki?
Karl Popper
Im twierdzenie jest ogólniejsze i ściślejsze, tym większa jego zawartość informacyjna – i tym łatwiej je sfalsyfikować.
Q 23Jakim mianem określano filozofię w VI w. p.n.e., w okresie tzw. jedności filozofii i nauki?
„Wszechnauka”
Rozważania tamtej epoki były abstrakcyjne i oderwane od doświadczenia, co cechuje wiedzę spekulatywną obecną też w mitologii i religii.
Q 14Jakie niemieckie słowo ma znaczenie zbliżone do polskiego pojęcia „nauka”?
Wissenschaft
W tradycji angielskiej i francuskiej najbliższym odpowiednikiem jest science, które obejmuje głównie matematykę i przyrodoznawstwo.
Q 15W co popada uczony, gdy stopień jego przekonania przewyższa stopień uzasadnienia poglądu?
W dogmatyzm
Odwrotny błąd – przedstawianie dobrze uzasadnionego poglądu jako wstępnej hipotezy roboczej – to przesadny sceptycyzm.
Q 16U których bakterii jako jedynych występuje oksygeniczny typ fotosyntezy, z wydzieleniem tlenu?
Sinice
Pozostałe bakterie fotosyntetyzujące używają jako donorów elektronów związków siarki lub prostych związków organicznych i nie wydzielają tlenu.
Q 17Od którego filozofa i jego uczniów ze szkoły jońskiej wywodzi się europejska nauka?
Talesa z Miletu
Tales z Miletu i jego uczniowie jako pierwsi krytycznie odnieśli się do wiedzy przodków i nauczycieli; dzięki tej postawie żaden wynik naukowy nie jest wiecznotrwały – obowiązuje tylko do czasu uzyskania lepszego rezultatu.
Q 18Jak kończy się paradoksalne powiedzenie: „Nauka dlatego jest tak złożona, że…”?
„…jest tak prosta”
Paradoks znika, gdy rozróżnić dwa rodzaje prostoty: rosnąca prostota logiczna teorii pociąga za sobą rosnącą złożoność matematyczną.
Q 19Jak nazywa się organizmy, które czerpią energię ze światła albo ze związków organicznych?
Miksotrofy
Taką elastyczność wykazuje część protistów i bakterii zdolnych do fotosyntezy, które przełączają się na związki organiczne, gdy brakuje światła.
Q 20Który fizyk uznawał prostotę logiczną teorii za główny cel wewnętrzny nauki?
Albert Einstein
Nowa teoria powinna mieć mniej twierdzeń wyjściowych, a więcej pochodnych – oba postulaty spełnia ogólna teoria względności.
Q 24Która dyscyplina w polskich przepisach bywa włączana do nauk, ale nie do humanistycznych?
Teologia
Podział na nauki ścisłe i humanistyczne nie jest wyczerpujący – psychologia obejmuje badania, które nie należą do żadnej z tych grup.
Q 25Który ślimak morski przyswaja chloroplasty z pokarmu i przechowuje je we własnym ciele?
Elysia chlorotica
Część genów jądrowych roślin przeszła do genomu tego ślimaka drogą poziomego transferu, dzięki czemu chloroplasty dostają białka potrzebne do przetrwania.
Q 26Który filozof nauki nazwał wiedzę naukową „uporządkowaną wiedzą zdroworozsądkową”?
Ernest Nagel
Twierdzenia naukowe dzięki swej precyzji łatwiej sfalsyfikować, a wiedza naukowa jest znacznie pewniejsza od potocznej.
Q 27Który polski filozof i logik wyraźnie sformułował mocną zasadę racjonalności?
Kazimierz Ajdukiewicz
Ta zasada ma dwa ostrza: jedno skierowane przeciwko dogmatyzmowi, drugie – przeciwko przesadnemu sceptycyzmowi.
Q 28Z którym filozofem wiąże się poznanie oparte na irracjonalnej intuicji?
Henri Bergson
Do wiedzy irracjonalnej zalicza się też wiedzę ezoteryczną i poznanie mistyczne, zdobywane przez kontakt z rzeczywistością nadprzyrodzoną.
Q 29Przy jakiej długości fali chlorofil ma maksimum absorpcji światła czerwonego?
634 nm
Kwant światła niebieskiego wzbudza chlorofil do drugiego, bardzo nietrwałego stanu; do wybicia elektronu służy jedynie energia pierwszego stanu wzbudzenia.
Q 30Na ile wzbudzonych cząsteczek chlorofilu powstawała jedna cząsteczka O2 u glonów Chlorella?
2500
U zielenic na chlorofil trafia około połowy energii pochłanianej przez karotenoidy, a u glonów z fukoksantyną, np. okrzemek, aż 70–80%.