Wygenerowany po polsku przez AI na podstawie naszego angielskiego quizu; źródła prowadzą do polskiej Wikipedii.
Czym właściwie jest nauka i co odróżnia ją od wiedzy potocznej? Od Talesa z Miletu po Karla Poppera filozofowie spierali się o to, jakie kryteria musi spełnić wiedza, by nazwać ją naukową. Druga część quizu zabiera Cię w górę: przez troposferę, stratosferę i mezosferę aż do granicy kosmosu. Dowiesz się, z czego składa się powietrze, gdzie powstają zorze polarne i dlaczego piloci na dużych wysokościach potrzebują skafandra. Pytania mają różny poziom trudności, więc sprawdzą się zarówno w szkole, jak i na rodzinnym wieczorze z quizem.
Wszystkie 28 pytań z odpowiedziami i wyjaśnieniami. Zagraj w quiz
Q 01Który gaz stanowi ponad trzy czwarte objętości suchego powietrza?
Azot
Para wodna nie jest wliczana do tego zestawienia, choć przy powierzchni Ziemi jej udział dochodzi nawet do 4% objętości powietrza.
Q 02Który uczony z Syrakuz uchodzi za jednego z pierwszych naukowców w ścisłym znaczeniu tego słowa?
Archimedes
Starożytność to początek nauki rozumianej ściślej, bo właśnie wtedy wiedzę zaczęto utrwalać za pomocą pisma.
Q 03Ile wynosi średnie ciśnienie atmosferyczne na poziomie morza?
1013,27 hPa
W troposferze ciśnienie i gęstość powietrza spadają wraz z wysokością szybciej niż w jakiejkolwiek innej warstwie atmosfery.
Q 04Który lud Nowego Świata wytworzył własny kalendarz, budując zręby nauki niezależnie od Europy?
Majowie
Już ludzie paleolitu gromadzili wiedzę o rachubie czasu, obserwując cykliczne zjawiska na niebie.
Q 05Jakie organizmy pojawiły się na Ziemi 3–4 miliardy lat temu i zapoczątkowały wzrost ilości tlenu?
Bakterie
W fotosyntezie węgiel z dwutlenku węgla jest włączany do glukozy, a tlen wydalany, dzięki czemu ilość CO2 w atmosferze malała.
Q 06Jakie promieniowanie Słońca intensywnie pochłania powietrze w stratosferze?
Ultrafioletowe
Właśnie dlatego temperatura w stratosferze rośnie wraz z wysokością, odwrotnie niż w leżącej niżej troposferze.
Q 07Z kim wiąże się pojawienie się w IV w. p.n.e. wiedzy opartej na logice i doświadczeniu?
Arystoteles
Wcześniej, w VI w. p.n.e., filozofię traktowano jako „wszechnaukę”, a rozważania o rzeczywistości były ogólnikowe i oderwane od doświadczenia.
Q 08Z czego składają się najwyższe chmury typu cirrus, sięgające wysokości 7–13 km?
Kryształków lodu
W troposferze zachodzi większość zjawisk pogodowych, a jej cechą charakterystyczną są pionowe ruchy powietrza związane z konwekcją.
Q 09Na jakiej wysokości nad poziomem morza przebiega linia Kármána, umowna granica kosmosu?
100 km
Powyżej tej linii powietrze jest tak rozrzedzone, że przestają się w nim rozchodzić fale dźwiękowe, a skład chemiczny gazu zaczyna się zmieniać.
Q 10W jaki sposób odbywa się wymiana ciepła w przestrzeni kosmicznej poza ziemską atmosferą?
Przez promieniowanie
Panuje tam próżnia nieosiągalna nawet w większości laboratoriów, więc z braku ośrodka nie rozchodzą się w niej fale dźwiękowe.
Q 11Z jakich gazów składała się pierwotna atmosfera Ziemi?
Wodoru i helu
Ta pierwotna powłoka szybko się rozproszyła wskutek procesów geologicznych, zderzeń z planetoidami i działania wiatru słonecznego.
Q 12Ilość których gazów w atmosferze zaczęła ponownie rosnąć wraz z rozwojem rolnictwa i hodowli?
Dwutlenku węgla i metanu
Zamiana lasów w pola uprawne odwróciła wcześniejszy trend, a rewolucja przemysłowa gwałtownie przyspieszyła te procesy.
Q 13Jak nazywają się cienkie strefy przejściowe między warstwami atmosfery Ziemi?
Pauzy
Każda taka strefa bierze nazwę od sfery leżącej poniżej – nad troposferą leży więc tropopauza, a nad stratosferą stratopauza.
Q 21W której warstwie atmosfery Ziemi cząstki wiatru słonecznego wywołują zorzę polarną?
Termosfera
Choć temperatura w tej warstwie gwałtownie rośnie, gaz jest tak rozrzedzony, że nie odczulibyśmy tam żadnego gorąca.
Q 22Co muszą nosić piloci latający na wysokości około 19 km, gdzie płyny ustrojowe zaczynają wrzeć?
Skafander ciśnieniowy
Na tej wysokości ciśnienie wynosi już tylko 47 torów, tyle co ciśnienie nasyconej pary wodnej w temperaturze ludzkiego ciała.
Q 23Jaką część masy całej planety stanowi w przybliżeniu masa atmosfery Ziemi?
Jedną miliardową
Masa ziemskiej atmosfery wynosi około 5 biliardów ton, a mimo to dzięki efektowi cieplarnianemu podnosi temperaturę powierzchni planety.
Q 14Do jakiej wysokości może sięgnąć silnie rozbudowana w pionie burzowa chmura Cumulonimbus?
15 km
Taka chmura potrafi dotrzeć aż do granicy ze stratosferą, czyli wyżej niż przeciętny sufit troposfery nad średnimi szerokościami.
Q 15Który gaz szlachetny jest trzecim głównym składnikiem suchego powietrza?
Argon
Pozostałe gazy szlachetne – hel, neon, krypton i ksenon – występują w powietrzu jedynie w ilościach śladowych.
Q 16Jak nazywają się bardzo szybkie poziome wiatry o globalnym zasięgu wiejące w stratosferze?
Prądy strumieniowe
W stratosferze nie ma pionowych ruchów powietrza, ale te poziome wiatry przemieszczają układy baryczne decydujące o pogodzie.
Q 17Na jakiej wysokości znajduje się najwięcej ozonu w warstwie ozonowej?
15–40 km
Ozon powstaje, gdy powietrze w stratosferze pochłania promieniowanie słoneczne, przez co temperatura na tej wysokości zaczyna rosnąć.
Q 18Do jakiej temperatury spada powietrze w górnej części mezosfery?
–70 °C
Na wysokości mezosfery dzienne niebo zmienia kolor z błękitnego na granatowoczarny i pojawiają się na nim gwiazdy.
Q 19W jakich granicach zmienia się zwykle zawartość pary wodnej w powietrzu przy powierzchni Ziemi?
0,1–4%
Woda jest wyjątkową domieszką atmosfery: występuje w niej naraz w trzech stanach skupienia – jako kropelki, lód i para.
Q 20Na jakiej wysokości kończy się troposfera nad zimnymi biegunami?
8 km
Nad równikiem ta sama warstwa sięga ponad dwa razy wyżej, bo jej grubość zależy od tego, jak wysoko dociera konwekcja.
Q 24Ile lat temu, w przybliżeniu, powstała w Europie wiedza naukowa?
2500
Wiedza potoczna jest znacznie starsza – pojawiła się wraz z człowiekiem rozumnym jako produkt uboczny praktycznej działalności ludzi.
Q 25Poniżej jakiej wysokości nad poziomem morza znajduje się połowa masy całego powietrza atmosferycznego?
5 km
Troposfera jest najcieńszą, ale zarazem najgęstszą warstwą atmosfery i skupia ponad połowę masy powietrza.
Q 26Który filozof nauki nazwał wiedzę naukową „uporządkowaną wiedzą zdroworozsądkową”?
Ernest Nagel
Wiedza potoczna stwierdza fakty, ale ich nie wyjaśnia; jej zasadniczym kryterium jest zdrowy rozsądek, a nie metodyczna kontrola.
Q 27Jakie obłoki mieniące się kolorami tęczy powstają w stratosferze na wysokości około 30 km?
Obłoki perłowe
Powstają szczególnie na dalekiej północy z niewielkiej ilości pary wodnej, której w stratosferze praktycznie już nie ma.
Q 28Dlaczego od wysokości mezosfery powietrze staje się bardzo dobrym przewodnikiem prądu?
Większość cząstek jest zjonizowana
Mimo śladowego ciśnienia i gęstości skład chemiczny powietrza w mezosferze pozostaje cały czas taki sam jak niżej.