Wygenerowany po polsku przez AI na podstawie naszego angielskiego quizu; źródła prowadzą do polskiej Wikipedii.
Planety pozasłoneczne, czyli egzoplanety, krążą wokół gwiazd innych niż Słońce. Pierwsze potwierdzone odkrycia pochodzą z lat 90. XX wieku, a dziś znamy już tysiące takich światów. Quiz sprawdza wiedzę o historii poszukiwań, metodach wykrywania – od efektu Dopplera po mikrosoczewkowanie grawitacyjne – oraz o rodzajach planet: gorących jowiszach, gorących neptunach i globach skalistych. Nie zabrakło też polskich wątków w badaniach odległych układów planetarnych.
Wszystkie 27 pytań z odpowiedziami i wyjaśnieniami. Zagraj w quiz
Q 01Z jakiego języka pochodzi przedrostek „exo” w słowie egzoplaneta?
greckiego
Przedrostek znaczy tyle co „na zewnątrz” – chodzi o planety krążące wokół gwiazd innych niż Słońce.
Q 02Jak nazwano planety zbliżone masą do Jowisza, które krążą blisko swoich słońc?
gorące jowisze
Okazały się niezwykle pospolite, choć mało kto spodziewał się gazowych olbrzymów na tak ciasnych orbitach.
Q 03Dzięki której misji kosmicznej tranzyty stały się najwydajniejszą metodą szukania egzoplanet?
Kepler
Metoda wymaga szczególnego ustawienia płaszczyzny orbity względem Ziemi, więc mnogość odkryć świadczy o tym, jak pospolite są planety w Galaktyce.
Q 04Czym pokryte są planety lawowe, krążące bardzo blisko swoich gwiazd?
oceanem stopionych skał
To skaliste globy, a nie olbrzymy – o ich wyglądzie decyduje wyłącznie skrajna bliskość macierzystej gwiazdy.
Q 05Jak nazywa się obszar wokół gwiazdy, w którym woda pozostaje w stanie ciekłym?
ekosfera
Migrujący lodowy olbrzym, który się tam zatrzyma, może stać się planetą oceaniczną z oceanem głębokim na setki kilometrów.
Q 06W którym roku odnaleziono pierwszą planetę krążącą wokół „zwykłej” gwiazdy ciągu głównego?
1995
Wcześniej przez cztery lata jedynym znanym układem planetarnym poza Układem Słonecznym był ten krążący wokół pulsara.
Q 07Jakiego rodzaju gwiazdą jest pulsar, emitujący fale radiowe w bardzo równych odstępach czasu?
neutronową
Jego rotacja jest tak regularna, że każda anomalia w impulsach zdradza grawitacyjny wpływ obiektów w okolicy.
Q 08Jak nazywa się zjawisko, w którym grawitacja gwiazdy powiększa obraz odległej gwiazdy za nią?
mikrosoczewkowanie grawitacyjne
Zjawisko wymaga ułożenia obu gwiazd i Ziemi prawie idealnie na jednej prostej i trwa zwykle kilka dni lub tygodni.
Q 09Jak nazywa się metoda oparta na precyzyjnych pomiarach ruchu gwiazd po sferze niebieskiej?
astrometria
Astronomowie próbowali tak znaleźć planety przez prawie 50 lat – ruch gwiazd miały zaburzać krążące wokół nich globy.
Q 10W którym kraju ma powstać E-ELT, olbrzymi teleskop budowany przez ESO?
Chile
Naukowcy wiążą z nim nadzieje na bezpośrednią obserwację pozasłonecznych planet skalistych.
Q 11Jak określa się gwiazdy podwójne, w których jedna okresowo zasłania drugą?
zaćmieniowe
Odstępy między takimi zjawiskami są bardzo regularne, więc anomalie w ich czasach mogą zdradzić grawitacyjny wpływ planet.
Q 12Które gazy promieniowanie gwiazdy „zdmuchuje” z atmosfer olbrzymów krążących tuż przy niej?
wodór i hel
Powstaje w ten sposób gazowy warkocz, przypominający gigantyczny warkocz kometarny.
Q 13W którym mieście pracowali Michel Mayor i Didier Queloz, odkrywcy planety 51 Pegasi b?
Genewie
Planetę zdradziła wnikliwa obserwacja widma gwiazdy podobnej do Słońca, noszącej nazwę Helvetios.
Q 21Jaką dokładność pomiaru prędkości uzyskują spektrometry takie jak HARPS w La Silla?
1 m/s
Tak wysoka precyzja jest potrzebna, bo gwiazda obiega środek masy układu znacznie wolniej niż jej planety.
Q 22Jaką nazwę własną nosi planeta 51 Pegasi b, odkryta przy gwieździe podobnej do Słońca?
Dimidium
Ten glob wielkości Jowisza krąży zaledwie 0,05 au od gwiazdy, czyli dwadzieścia razy bliżej niż Ziemia od Słońca.
Q 23Która planeta pozasłoneczna jako pierwsza została odkryta metodą tranzytów?
OGLE-TR-56b
Samo przejście przed tarczą gwiazdy po raz pierwszy zaobserwowano jednak u innej, znanej już wcześniej planety – HD 209458 b.
Q 14Teleskop którego patrona wykrył w 2002 roku ruchy gwiazdy Gliese 876 wywołane przez planetę?
Hubble’a
Żadne naziemne teleskopy nie są w stanie wykryć tak znikomych ruchów, nawet w przypadku bliskich gwiazd.
Q 15Wokół gwiazdy którego astronoma wykryto w 2024 roku niewielką planetę GJ 699 b?
Barnarda
To czerwony karzeł, istotnie mniejszy od Słońca; wcześniejsze doniesienia o jego planetach, także to z 2018 roku, okazały się błędne.
Q 16Który polski astronom wraz z Shude Mao zaproponował w 1991 roku nowy sposób szukania planet?
Bohdan Paczyński
Obaj pracowali na Uniwersytecie w Princeton, a ich pomysł wykorzystuje zaburzenia soczewkowania wywołane przez grawitację planety.
Q 17Planetę c której gwiazdy uznano początkowo za pierwszą skalistą w strefie sprzyjającej życiu?
Gliese 581
Dalsze obserwacje i obliczenia wskazały jednak, że w tej strefie krąży raczej sąsiednia planeta d.
Q 18Który tygodnik opisał w lutym 2008 odkrycie układu planet przez zespół Andrzeja Udalskiego?
„Science”
Opisany układ przypomina Układ Słoneczny w miniaturze: zawiera dwie planety będące odpowiednikami Jowisza i Saturna.
Q 19Blask której gwiazdy pociemniał krótko w 1981 roku, co uznano za możliwy tranzyt planety?
Beta Pictoris
Interpretację długo uważano za wątpliwą, ale w 2008 roku zaobserwowano tam planetę, której orbita rzeczywiście pozwala na takie przejścia.
Q 20Z jakiego kraju pochodzili Campbell, Walker i Yang, którzy w 1988 roku wykryli Gamma Cephei b?
Kanady
Planeta nosi nazwę Tadmor, a jej wykrycie metodami dopplerowskimi doczekało się ostatecznego potwierdzenia dopiero w 2002 roku.
Q 24W którym roku W.S. Jacob doniósł o możliwym „ciele planetarnym” w układzie 70 Ophiuchi?
1855
Jacob pracował w obserwatorium w Madrasie, należącym do Brytyjskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej, i badał anomalie w ruchu gwiazdy podwójnej.
Q 25Która planeta wydaje się należeć do planet oceanicznych, całkowicie pokrytych wodami oceanu?
GJ 1214 b
Takie globy nie występują w Układzie Słonecznym, w przeciwieństwie do lodowych olbrzymów podobnych do Urana.
Q 26Kto dowiódł, że układ trzech ciał postulowany dla gwiazdy 70 Ophiuchi byłby niestabilny?
Forest R. Moulton
Obalona hipoteza zakładała ciemne ciało krążące wokół jednej z gwiazd systemu z 36-letnim okresem orbitalnym.
Q 27Jaką temperaturę planety HD 209458 b zmierzono w 2005 roku Kosmicznym Teleskopem Spitzera?
1130 K
Pomiar umożliwia odwrócony tranzyt: od jasności gwiazdy odejmuje się jasność mierzoną wtedy, gdy gwiazda zasłania planetę.