Wygenerowany po polsku przez AI na podstawie naszego angielskiego quizu; źródła prowadzą do polskiej Wikipedii.
Złoto od tysięcy lat budzi pożądanie: bito z niego monety, zdobiono świątynie i grobowce, a gorączki złota zmieniały mapy całych kontynentów. Jednocześnie to pierwiastek o niezwykłych właściwościach – najbardziej kowalny i ciągliwy ze wszystkich metali, odporny na niemal wszystkie kwasy. Ten quiz sprawdza, ile wiesz o złocie jako pierwiastku, kruszcu i symbolu bogactwa. Pytania obejmują chemię i fizykę złota, jego historię od starożytnego Egiptu po Fort Knox, zastosowania w jubilerstwie, elektronice i medycynie, a także polskie ślady złota na Dolnym Śląsku.
Wszystkie 30 pytań z odpowiedziami i wyjaśnieniami. Zagraj w quiz
Q 01Ile karatów ma czyste złoto o próbie 1000?
24 karaty
Czyste złoto jest zbyt miękkie do biżuterii, dlatego jubilerzy stosują stopy z mniej szlachetnymi metalami, które zmieniają twardość i kolor wyrobu.
Q 02Jaką liczbę atomową ma złoto w układzie okresowym pierwiastków?
79
Jądro atomu złota zawiera 79 protonów i od 90 do 126 neutronów, a w stanie podstawowym krąży wokół niego 79 elektronów.
Q 03Jak brzmi łacińska nazwa złota, od której pochodzi jego symbol chemiczny Au?
aurum
Z wyjątkiem helowców, czyli gazów szlachetnych, złoto jest najmniej reaktywnym ze wszystkich pierwiastków chemicznych.
Q 04Który minerał z grupy siarczków bywa nazywany „złotem głupców”?
piryt
Rudy złota często występują razem z kwarcem lub siarczkami, a złoża zawierające takie rudy nazywane są złożami żyłowymi.
Q 05W którym polskim mieście tradycyjnie produkuje się Goldwasser, likier ziołowy z płatkami złota?
Gdańsk
Metaliczne złoto jest obojętne chemicznie w organizmie człowieka: nie dodaje smaku ani wartości odżywczych i opuszcza ciało bez zmian.
Q 06Jak nazywa się mieszanina kwasów, w której roztwarza się złoto?
woda królewska
Łacińska nazwa aqua regia wzięła się stąd, że mieszanina ta rozpuszcza właśnie złoto – metal od wieków kojarzony z władzą monarchów.
Q 07Do której spółki należą kopalnie rud miedzi i huta, z których pochodzi całe polskie złoto?
KGHM
W Polsce złoto pozyskuje się wyłącznie jako niewielką domieszkę rud miedzi wydobywanych w rejonie Lubina, Polkowic i Rudnej.
Q 08Transmutacja jakiego metalu w złoto była jednym z głównych celów alchemii?
ołowiu
Przemiana miała zachodzić w wyniku kontaktu danej substancji z kamieniem filozoficznym, którego alchemicy poszukiwali przez stulecia.
Q 09Na co zużyto największą część, bo aż 46%, całego wydobytego dotąd złota?
jubilerstwo
Kolejne 39% wydobytego kruszcu trafiło do różnych inwestycji, a 15% na inne cele, w tym do przemysłu i elektroniki.
Q 10Które dwa metale przewodzą prąd elektryczny lepiej niż złoto?
srebro i miedź
Mimo to w złączach droższych kabli audio czy USB stosuje się złoto, bo łączy dobrą przewodność z odpornością na utlenianie i korozję.
Q 11Jak nazywa się stop złota z rtęcią, dawniej wykorzystywany przy wydobyciu tego kruszcu?
amalgamat
Złoto roztwarza się również w zasadowych roztworach cyjanków, co do dziś wykorzystuje się przy pozyskiwaniu go ze złóż.
Q 12Który rzymski pisarz opisał metody wydobycia złota w encyklopedii „Historia Naturalis”?
Pliniusz Starszy
Rzymianie prowadzili wydobycie na wielką skalę metodą urabiania hydraulicznego; w Las Médulas siedem długich akweduktów przemywało złoża aluwialne.
Q 13Który władca imperium Mali zasłynął w całym Starym Świecie hadżdżem do Mekki w 1324 roku?
Mansa Musa
Podczas przejazdu przez Kair wydał tyle złota, że jego cena w Egipcie spadła na ponad 10 lat; towarzyszyło mu ponoć ponad tysiąc ludzi.
Q 21Który izotop złota jest jedynym trwałym i jedynym występującym naturalnie?
197Au
Syntetycznie otrzymano kilkadziesiąt radioizotopów złota o masach atomowych od 126 do 205; najmniej stabilny 171Au rozpada się w 30 µs.
Q 22Przy którym bałkańskim mieście odkryto cmentarzysko ze złotem z IV tysiąclecia p.n.e.?
Warna
W Europie Środkowej złote artefakty, takie jak złote kapelusze czy dysk z Nebry, pojawiły się w epoce brązu od II tysiąclecia p.n.e.
Q 23W której hiszpańskiej prowincji leżały rzymskie kopalnie złota Las Médulas?
León
Duże kopalnie działały też w Roșia Montană w Siedmiogrodzie, a mniejsze złoża Rzymianie eksploatowali w Brytanii, np. w Dolaucothi.
Q 14Jaką gęstość ma złoto?
19,3 g/cm³
Dzięki bardzo dobrej przewodności cieplnej i elektrycznej złoto znajduje szerokie zastosowanie w elektronice i elektryce.
Q 15W leczeniu jakiej choroby stosuje się podawane domięśniowo związki złota?
reumatoidalne zapalenie stawów
Związki złota hamują m.in. proliferację limfocytów, ale skutkiem ubocznym mogą być wysypki, zaburzenia żołądkowe i uszkodzenie nerek.
Q 16Jaki międzynarodowy kod walutowy ISO 4217 nadano złotu?
XAU
Konserwatywni ekonomiści cenią złoto jako pieniądz, bo żadna władza nie może go dodrukować ani zmienić jego kursu naciskami politycznymi.
Q 17Jaki znak był alchemicznym symbolem złota, tożsamym z astrologicznym symbolem Słońca?
okrąg z punktem w środku
Ten sam znak był również starożytnym chińskim symbolem oznaczającym słońce.
Q 18W którym mieście działa huta miedzi, w której odbywa się cała polska produkcja złota?
Głogów
Niewykorzystywane dziś wystąpienia złota znane są m.in. z okolic Złotego Stoku, Złotoryi i Lwówka Śląskiego.
Q 19Jakim numerem E oznaczane jest złoto używane jako dodatek do żywności?
175
Płatki i pył złota zdobią słodycze i napoje; w średniowieczu szlachta dodawała je do potraw, by zademonstrować bogactwo gospodarza.
Q 20Od którego roku światowe wydobycie złota co roku przekracza 3 tysiące ton?
2015
Złoża pozostałe pod ziemią i opłacalne do wydobycia szacuje się na 52 tys. ton, co przy obecnym tempie wystarczy na kilkanaście lat.
Q 24Z jakim pierwiastkiem złoto tworzy minerały takie jak kalaweryt, krenneryt czy sylvanit?
tellur
Z bizmutem złoto tworzy maldonit (Au2Bi), a z miedzią – auricupryd (Cu3Au).
Q 25Ile ton złota, według szacunków, wydobyto w całej historii do końca 2022 roku?
208 874 tony
Całe to złoto zmieściłoby się w sześcianie o krawędzi nieco ponad 22 m, czyli w objętości około 10 800 m³.
Q 26Jak nazywa się japońskie rzemiosło łączące kolorowe stopy złota w efekt słojów drewna?
mokume-gane
Stopy 14- i 18-karatowe złota ze srebrem wydają się zielono-żółte, dlatego nazywane są zielonym złotem.
Q 27Jakie średnie stężenie złota w wodzie morskiej wykazała niemiecka analiza 4000 próbek?
0,004 ppb
Wcześniejsze publikacje mówiły o 2–64 ppb złota w wodzie morskiej; do dziś nie istnieje opłacalny sposób odzyskiwania go z oceanów.
Q 28Od którego roku Rzymianie stosowali urabianie hydrauliczne przy wydobyciu złota w Dacji?
106 n.e.
W Hiszpanii tę samą technikę stosowano już od 25 roku p.n.e., a produkcja złota w imperium rzymskim sięgała 5–10 ton rocznie.
Q 29Ile wynosi pierwszy potencjał jonizacyjny złota?
9,225 eV
Dla porównania pierwszy potencjał jonizacyjny srebra wynosi tylko 7,576 eV, dlatego srebro ciemnieje na powietrzu, a złoto nie.
Q 30Jak nazywała się moneta będąca w obiegu w państwie Chu od VI do V wieku p.n.e.?
Ying Yuan
Południowo-wschodnie wybrzeże Morza Czarnego słynęło ze złota, które wydobywano tam już od czasów króla Midasa.